Năm 2025, tại phía nam Alba Iulia (Apulum, thủ phủ Dacia La Mã), các nhà khảo cổ khai quật một khu phố La Mã với nhà tư nhân xây đá – gạch, đền, đường phố và sân lát đá, cùng nhiều hiện vật: gốm, đồ sắt, đồng, xương, kính và các bia – trong đó có một bàn thờ dâng Iupiter Optimus Maximus và một bàn thờ 'Diis Deabusque Immortalibus' do Aurelius Aquilinus dựng. Khu di tích dự kiến được quy hoạch thành công viên khảo cổ.

Colonia Aurelia Apulensis từng là đô thị La Mã quan trọng nhất ở Dacia nhờ phát triển kinh tế – đô thị, nằm trung tâm tỉnh, bờ phải sông Mureș, gần muối và đất màu mỡ. Nơi đây được nâng cấp thành thành phố dưới Marcus Aurelius, rồi thành colonia dưới Commodus. Một văn khắc thời Trebonianus Gallus và Volusianus (252–253) ghi thêm tôn hiệu Chrysopolis, 'thành phố vàng'.

Từ 8–12/2025, khai quật làm rõ bố cục ô bàn cờ, niên đại chủ yếu thế kỷ III. Nhiều kiến trúc còn hệ thống sưởi nền hypocaust, nền lát gạch hoặc tesserae, bảo tồn tốt. Cùng với đó là bộ sưu tập lớn đồ gốm sinh hoạt, đèn dầu đất nung, tiền, và mảng tượng – bia đá nguyên vẹn hoặc vỡ.

Nổi bật là phù điêu dương vật bằng đá vôi dài 26,5 cm, tìm thấy ở độ sâu 0,60 m, trong lớp đổ nát (tegulae, gạch, đá) phủ lên một con đường đông–tây. Đây là phát hiện đơn lẻ độc nhất loại này ở Dacia, có đối sánh gần ở Pompei, Carnuntum (Pannonia Superior) và Augusta Raurica (Germania Superior), cùng các ví dụ tại Ruse, Thamugadi và Leptis Magna. Theo Radu Ota, hiện vật mang chức năng trừ tà, chống 'Mắt Ác', như những mẫu trên Bức tường Hadrian và tại các trại quân ở Britannia; tấm gốm Pompei khắc 'Hic habitat felicitas' cũng gắn với thịnh vượng.

Khối đá nhiều khả năng vốn là một phần của bó vỉa hoặc góc tường, bị bật khỏi vị trí gốc khi phá dỡ. Người La Mã thường đặt hình dương vật ở các vị trí 'dễ tổn thương' như cửa, cầu, đường và ngã tư; địa điểm phát hiện đúng tại giao cắt ba phố củng cố cách giải thích này. Khả năng đánh dấu lối vào nhà thổ bị bác bỏ.

Một phát hiện khác là bia thờ dâng 'các thần và nữ thần bất tử' bởi Aurelius Aquilinus, điệp báo quân sự (speculator) của Legiunea V Macedonica đóng tại Potaissa. Speculator phục vụ tổng trấn ba tỉnh Dacia trong các nhiệm vụ tình báo, liên lạc (kể cả chuyển tin cho hoàng đế), thi hành án tử, hỗ trợ cảnh sát quân sự và tư pháp, đôi khi vào cận vệ hoàng gia. Theo văn cảnh và tên gọi, bia được định niên sau năm 212, thuộc lớp cư trú cuối của tỉnh; trong officium consularis (văn phòng tổng trấn), thường có mười speculatores từ mỗi trong hai legiones XIII Gemina và V Macedonica.

Bia thờ được tìm thấy trong một phòng của đền, ở độ sâu khoảng 0,5 m, trên nền vữa xám trắng; văn khắc ghi: 'Zeilor nemuritori și zeițelor nemuritoare, Aurelius Aquilinus, speculator al legiunii V Macedonica, a pus.' Phát hiện bổ sung vào 24 speculatores đã biết ở Dacia, trong đó 23 tại Apulum, một ở Potaissa và một ở Cioroiul Nou (từ Moesia Superior), phản ánh vai trò trung tâm của họ; tại praetorium consularis từng có trụ sở speculatores dựng bằng kinh phí riêng dưới tổng trấn Mevius Surus (198–199). Nghiên cứu do Radu Ota thuộc Bảo tàng Quốc gia Thống nhất Alba Iulia (Muzeul Național al Unirii din Alba Iulia) cùng Cristian Titus Florescu, Radu Groza và Cosmin Todea của Nhóm TBL (TBL Grup) thực hiện; kết quả công bố trên tạp chí Archaeology of Western Anatolia của Đại học Izmir (University of Izmir) và Cercetări Arheologice của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia România (Muzeul Național de Istorie a României). Công trường sẽ tiếp tục năm 2026; Tòa thị chính Alba Iulia (Primăria Alba Iulia) đã hủy dự án bến xe buýt, và Hội đồng địa phương (Consiliul local) chuyển hơn 18.000 m2 đất cho Hội đồng Hạt Alba (Consiliul Județean Alba) để lập công viên khảo cổ 'Colonia Aurelia Apulensis'.