Theo Grzegorz Motyka, nhà sử học của Viện Tưởng niệm Quốc gia (Instytut Pamięci Narodowej – IPN) và giám đốc Văn phòng Lịch sử Quân sự (Wojskowe Biuro Historyczne – WBH), mối bất đồng sâu nhất giữa người Ba Lan và người Ukraine hiện chỉ còn là vấn đề thảm sát Volyn. Ông nhấn mạnh cần hàn gắn bằng cách vinh danh nạn nhân và lên án thủ phạm, đồng thời cho rằng đề xuất tước Huân chương Đại Bàng Trắng (Order Orła Białego) của Wołodymyr Zełenski khiến Tổng thống Karol Nawrocki thực chất phê phán đường lối của Andrzej Duda.

Tranh cãi bùng lên sau khi Zełenski đặt danh xưng danh dự “Anh hùng UPA” cho Trung tâm Tác chiến Đặc biệt “Bắc” (Centrum Operacji Specjalnych „Północ”). Trước đó, ông được Andrzej Duda trao Huân chương Đại Bàng Trắng tháng 4/2023 vì đóng góp vào quan hệ Ba Lan–Ukraine. Grzegorz Płaczek từ câu lạc bộ nghị sĩ Konfederacja (Konfederacja) kêu gọi khởi động thủ tục tước huân chương.

Hội đồng Huân chương Đại Bàng Trắng (Kapituła Orderu Orła Białego) đã họp ngày 8/6 và, theo người phát ngôn Rafał Leśkiewicz, đã trình ý kiến lên Tổng thống Karol Nawrocki; quyết định sẽ được đưa ra vào “thời điểm thích hợp”. Motyka phản đối việc tước huân chương, lập luận rằng Zełenski nhận huân chương vì bảo vệ đất nước trước cuộc xâm lược của Nga và hoàn cảnh đó vẫn còn nguyên.

Ông cũng nói về thông tin lan truyền trên mạng Ukraine rằng tháng 1/2022 tồn tại một thỏa thuận kín giữa Zełenski và Duda nhằm kiềm chế các phát ngôn về lịch sử. Điều khiến ông “chấn động” là thỏa thuận đó, nếu có, không gắn với việc gỡ bỏ lệnh cấm khai quật nạn nhân thảm sát Volyn; theo ông, Andrzej Duda là tổng thống duy nhất thời Đệ Tam Cộng hòa Ba Lan mà lệnh cấm khai quật và việc chôn cất nạn nhân không diễn ra, và “không ai ngoài ông ấy phải chịu trách nhiệm”. Motyka lưu ý đến nay “không ai phủ nhận” các thông tin này.

Về bản chất thảm sát Volyn, Motyka khẳng định đây là chiến dịch được chỉ huy từ trên xuống, diễn ra từ 9/2/1943 đến 18/5/1945, không phải hành động tự phát của các nhóm lẻ. Ông bác bỏ lời biện hộ của Wasyl Kuk rằng UPA không liên quan, dẫn chứng ngay vụ đầu tiên ngày 9/2/1943 ở làng Parośla Pierwsza, nơi đơn vị UPA do Hryhorij Perehijniak “Dowbeszka-Korobka” chỉ huy đã sát hại 173 người Ba Lan.

Theo Motyka, nông dân Ukraine đã bị huy động để tạo ấn tượng nổi dậy tự phát, che mờ tính tổ chức của tội ác. Ông nhấn mạnh Tổ chức những người theo chủ nghĩa dân tộc Ukraine (OUN) và Quân đội Nổi dậy Ukraine (UPA) là các cấu trúc chặt chẽ, có bộ phận tuyên truyền, với mệnh lệnh “khử Ba Lan” trên phạm vi rộng được truyền từ cấp chỉ huy xuống dưới.

Khi bàn về nhận thức ở Ukraine, Motyka cho rằng Ba Lan không thể trông đợi sự đồng cảm từ bên ngoài trong hồ sơ Volyn; trách nhiệm thuộc về các sử gia và công dân Ba Lan trong việc ghi nhớ và tìm kiếm tất cả nạn nhân. Ông nói quyết định của Zełenski với danh xưng UPA gây sốc vì tính phô trương, đồng thời nhận định sau 35 năm độc lập của Ukraine, chỉ còn Volyn là vết rạn sâu cần được xử lý bằng vinh danh nạn nhân và lên án thủ phạm.