Iran xây dựng năng lực kiểm soát lưu thông trên các tuyến hàng hải then chốt Trung Đông bằng UAV giá rẻ, trở thành công cụ ảnh hưởng đến thương mại nhiên liệu toàn cầu dù chịu trừng phạt và thiếu không quân hiện đại. Trọng tâm là vũ khí rẻ, đơn giản, có thể sản xuất hàng loạt thay vì các hệ thống đắt đỏ tương đương phương Tây.

Nguồn gốc chương trình trở lại chiến tranh với Iraq những năm 1980, khi hạn chế của lực lượng không quân lộ rõ do thiếu phụ tùng cho khí tài thời Shah. Tehran dồn đầu tư cho công nghiệp quốc phòng nội địa, bắt đầu với UAV trinh sát đơn giản rồi đưa chúng vào học thuyết chiến tranh phi đối xứng, hình thành ý tưởng “không quân giá rẻ” thay thế một phần vai trò máy bay có người lái.

Sự cô lập quốc tế và các lệnh trừng phạt buộc Iran tối đa hóa việc dùng linh kiện dân dụng mua trên thị trường tự do qua mạng lưới trung gian. Phân tích xác UAV Iran nhiều lần cho thấy chi tiết từ nhiều nước, giúp hình thành thiết kế công nghệ giản lược, giá thấp và dễ sản xuất loạt.

Iran cũng khai thác công nghệ bên ngoài, nổi bật là sự cố năm 2011 khi máy bay không người lái của Tập đoàn Lockheed Martin (Lockheed Martin) RQ-170 Sentinel rơi tại Iran. Từ đó công nghiệp Iran tích lũy kinh nghiệm để phát triển nền tảng phức tạp hơn như Shahed 129 cho trinh sát–tấn công, nhưng đột phá chiến lược đến từ UAV cảm tử dùng một lần, tiêu biểu Shahed 136.

Shahed 136 dựa trên ý tưởng “bom bay”, với ưu thế chi phí ước 20–30 nghìn USD, rẻ hơn nhiều so với tên lửa hành trình. Chênh lệch này đảo chiều “bài toán kinh tế chiến tranh”: phòng không phải bắn tên lửa đắt tiền, còn tấn công dựa vào số lượng để vừa bào mòn kho dự trữ, vừa tăng xác suất xuyên thủng.

Tác dụng được kiểm chứng ở Ukraina từ cuối 2022, khi Nga sử dụng lượng lớn UAV Iran và sau đó sản xuất nội địa với tên Geran-2. Hàng trăm đòn đánh vào hạ tầng năng lượng và quân sự tạo môi trường thử nghiệm để đánh giá dẫn đường, khả năng chống gây nhiễu điện tử và các cách thức sử dụng hiệu quả.

Nhờ vậy, đe dọa đối với thương mại không còn chỉ gắn với hải quân hay rải thủy lôi. Những đòn tấn công hạn chế vào cảng, bến xuất dầu hoặc tàu hàng cũng đủ làm tăng chi phí vận tải và bảo hiểm khi cảm giác rủi ro kéo dài chi phối doanh nghiệp và thị trường. Cách tiếp cận kiên định với hệ thống rẻ, đơn giản, sản xuất hàng loạt đã biến UAV thành trụ cột chiếu sức mạnh của Iran, đủ để gây sức ép lên lưu thông tại Vịnh Ba Tư và gián tiếp tới các nền kinh tế phụ thuộc dầu mỏ.