Câu đùa của Alexander Stubb về việc Canada nên thành “thành viên thứ 28 của EU thay vì bang thứ 51 của Mỹ” phản chiếu thực tế: căng thẳng Mỹ–Canada dưới thời Donald Trump đang kéo Ottawa xích lại gần Liên minh châu Âu. Mark Carney nhấn mạnh Canada và châu Âu thậm chí có “biên giới” qua Greenland, còn Trump thì khi muốn sáp nhập, khi lại đổ thuế trừng phạt. Ursula von der Leyen gợi ý “tư cách thành viên liên kết” cho Canada, một nhãn mới chưa có nội hàm rõ ràng, dễ gây nhiễu với các nước ứng viên EU.

Cả EU và Canada đều muốn đa dạng hóa quan hệ, giảm phụ thuộc vào Mỹ trong bối cảnh nhiệm kỳ hai của Trump. Carney tìm kiếm một “liên minh độc nhất” dưới ngưỡng thành viên; ông dự thính bài phát biểu của von der Leyen tại Strasbourg rồi phát biểu trước Nghị viện châu Âu, khẳng định giá trị chung và nhu cầu sát cánh. Von der Leyen nói mục tiêu là đưa quan hệ với Canada lên mức cao nhất, không nhằm vào bên thứ ba.

Carney cảnh báo thuế quan và cơ chế tài chính bị dùng để ép buộc, các hãng công nghệ muốn chi phối dữ liệu, từ đó kêu gọi dựng “tán rừng” chung: Canada và EU lập “Liên minh cho Tương lai”, theo đuổi tự chủ chiến lược. Ông hoan nghênh ý tưởng thành viên liên kết, đề xuất hợp tác sâu về quốc phòng, năng lượng, tài chính, kỹ thuật số, điều chỉnh AI và nguyên liệu chiến lược; mở rộng Erasmus+ và thỏa thuận di chuyển giới trẻ hai bờ Đại Tây Dương.

“Tư cách thành viên liên kết” hiện chưa tồn tại trong EU, Ottawa đang nghiên cứu và kỳ vọng làm rõ hơn tại thượng đỉnh EU–Canada ở Montreal cuối tháng 10. EU có tiền lệ hiệp định liên kết với đối tác ngoài châu Âu như Israel; với Canada đã có CETA từ 2017, lại tham gia chương trình quốc phòng SAFE và nghiên cứu Horizon. EU xác nhận bàn để Canada góp vào khoản vay 90 tỷ EUR cho Ukraine, và mở rộng Erasmus+. Các mô hình tham chiếu gồm Khu vực Kinh tế châu Âu (European Economic Area), cách tiếp cận song phương kiểu Thụy Sĩ, liên minh thuế quan với Thổ Nhĩ Kỳ hay thỏa thuận riêng với Vương quốc Anh; song Canada khó chấp nhận vào thị trường chung. Trọng tâm hợp tác được nêu là công nghệ số, năng lượng LNG, mua sắm quốc phòng từ Đức và Thụy Điển, cùng ý tưởng đường ống và cáp ngầm, trung tâm dữ liệu chung để giảm lệ thuộc các tập đoàn Mỹ.

Rào cản chính trị không nhỏ: miễn thị thực khó đạt khi EU đang siết di cư còn Canada giữ chính sách tị nạn cởi mở; CETA vẫn chưa được 10 nước, gồm cả Hungary, phê chuẩn. Đề xuất khơi lại tranh luận về ý nghĩa tư cách thành viên và sự công bằng với các ứng viên như Ukraine. Nhiều chính phủ bất ngờ với nhãn “thành viên liên kết”: Friedrich Merz ủng hộ đối tác gần gũi nhưng dè dặt với tên gọi; Jean-Noël Barrot muốn thảo luận kỹ; Thomas Byrne mở cửa cho mô hình mới; Roberta Metsola gợi ý cân nhắc cả Australia và New Zealand.

Trump gọi ý tưởng “nực cười”, đe dọa áp thuế nặng hoặc ngưng thương mại với châu Âu nếu coi đó là động thái thù địch, nhưng để ngỏ nếu thiện chí. Bộ trưởng Tài chính Ireland Simon Harris hạ nhiệt phát biểu này. Bối cảnh là cuộc chiến thuế quan Mỹ–Canada leo thang tới mức thuế 50%, đàm phán đổ vỡ, Carney nói Canada “đang trong tình trạng chiến tranh” thương mại. Dù vậy, EU vẫn là đối tác thương mại lớn thứ hai của Canada; Carney tự nhận Canada là “quốc gia không châu Âu giống châu Âu nhất”, dư luận bốn phần năm ủng hộ xích lại gần EU. Trên thực địa, ông gặp Thủ tướng Anh Andy Burnham, hội đàm với Emmanuel Macron tại Saint‑Pierre‑et‑Miquelon; Chủ tịch Ngân hàng Đầu tư châu Âu (European Investment Bank) sẽ thăm Ottawa; Canada cũng sẽ góp mặt tại Cuộc thi Ca khúc Truyền hình châu Âu (Eurovision Song Contest). Mọi bước tiến vẫn cần thuyết phục 27 nước thành viên EU.