Cách đây vài hôm tôi thấy có người đẩy lên Facebook hỏi cộng đồng vì cái đèn của máy làm mát nháy báo lỗi. Những tin trên Facebook trôi đi nhanh nên không biết post đó trôi đi đâu.
Nó khiến tôi có ý tưởng để viết bài này về việc sử dụng AI trong cuộc sống cho những việc hỏng hóc trong nhà. Với những việc tìm lỗi của máy móc, thì AI quả là một trợ lý đắc lực. AI đã được học từ vô số tài liệu hướng dẫn sử dụng, tài liệu kỹ thuật, câu hỏi–đáp, diễn đàn và những cuộc tranh luận trên mạng. Với những người thích tự làm, tự sửa (kutil, DIY - Do it yourself), AI có thể trở thành một người bạn tâm đầu ý hợp, vì giữa người tự làm, tự sửa và AI có nhiều cách suy nghĩ rất tương đồng…
Thao tác cơ bản khi sử dụng AI để sửa chữa hỏng hóc trong nhà
Trong nhà chúng ta hay có những thiết bị máy móc cũ, đã hết bảo hành, thường vứt tài liệu hướng dẫn sử dụng đi, lâu rồi nó mới có chứng bệnh.
Trước đây chúng ta thường phải đi tìm lại tài liệu hướng dẫn sử dụng cũ hay lên tìm kiếm trên Google rồi đọc các trang diễn đàn chia sẻ để tìm cách chữa nếu như không phải gọi ngay thợ. Bây giờ công việc mất thời gian này đã có AI giúp trong vài phút. Và AI không chỉ dừng lại ở việc tìm ra các tài liệu hướng dẫn, AI có thể hướng dẫn, cùng chẩn đoán lỗi hỏng hóc.
Chúng ta lấy một trường hợp chiếc máy giặt của Bosch không chạy và báo lỗi: E18.
Ví dụ: sửa lỗi tắc nước của máy giặt 
BƯỚC 01
Mở ChatGPT hoặc GeminiMở ChatGPT hay Gemini trên điện thoại hoặc máy tính.
|
BƯỚC 02
Thông báo lỗiĐừng chỉ kêu:
AI sẽ phải hỏi lại: Máy gì? Đời nào? Hỏng thế nào? Có báo lỗi không? Tốt hơn là cho AI ngay những thông tin mình có:
|
BƯỚC 03
AI chẩn đoán lỗiAI có thể hỏi tiếp:
Trả lời:
AI:
Đây là điểm rất quan trọng: AI không chỉ đoán bệnh mà còn phải hướng dẫn thứ tự thao tác an toàn. Bosch cũng hướng dẫn với lỗi E18 phải xả nước trước rồi mới kiểm tra bơm. |
BƯỚC 04
AI đề nghị cách giải quyếtTôi hỏi:
AI:
Sau khi xả hết nước:
AI hướng dẫn tháo nắp bơm, kiểm tra xem có vật gì mắc vào không, làm sạch bộ lọc và kiểm tra cánh bơm có quay được hay không. Bosch cũng lưu ý rằng nước còn lại có thể chảy ra khi mở nắp bơm. |
BƯỚC 05
Bạn thực hiện và báo lại cho AITôi làm theo rồi quay lại:
AI:
Tôi:
Các bước 4–5 có thể lặp lại nhiều lần. Mỗi lần mình kiểm tra được một thứ, kết quả đó lại trở thành thông tin mới để AI suy luận bước tiếp theo. |
BƯỚC 06
Bó tay, gọi thợ hay chia sẻ tin vuiVới những hỏng hóc thông thường, chưa quá nghiêm trọng, AI có thể giúp bạn tự xử lý khá nhiều việc. Ngay cả khi cần thay phụ tùng, AI cũng có thể giúp tìm đúng loại phụ tùng để thay thế. Nếu đã thử mọi cách mà vẫn không được, thì bước cuối cùng là... bó tay, gọi thợ. Còn nếu như bạn đã sửa chữa thành công rồi thì đừng quên thông báo tin vui với AI nhé. AI xứng đáng được nhận tin vui đó và sẽ trả lại cho bạn những lời chúc mừng làm cho niềm vui của bạn tăng lên gấp đôi. :-)
|
Nguyên tắc an toàn: AI bảo sai không sao, người làm sai rất nguy hiểm
AI là người bạn đồng hành rất hữu ích cho những “ông thợ vườn”: giúp tìm nguyên nhân, hướng dẫn sửa chữa, bảo dưỡng và tìm phụ tùng. Nhưng AI không nhìn thấy toàn bộ tình trạng thực tế và có thể đưa ra hướng dẫn sai.
Vì vậy, với điện, nước, gas, nhiệt, áp suất… hãy kiểm tra kỹ và ngắt nguồn trước khi thao tác. Những việc có nguy cơ cao như điện lưới, gas, kết cấu nhà hay làm việc trên cao nên để thợ chuyên nghiệp xử lý.
AI không sợ bị điện giật, còn bạn thì không sống bằng điện như AI. :-)
Một số mẹo nhỏ
Thầy bói xem voi
Trong truyện dân gian Việt Nam có câu chuyện Thầy bói xem voi cho chúng ta thấy nếu như không nhìn thấy được tổng thể mà chỉ lần mò thì chỉ có thể tóm được những góc nhìn như cái đuôi, cái chân,...
AI cũng không phải là "ông thầy bói" biết đủ thứ. Nếu chúng ta không cung cấp cho AI đầy đủ bối cảnh (context) thì AI cũng sẽ chỉ "đoán mò" như các ông thầy bói mà thôi. AI có thể đoán sai khi thiếu hoặc hiểu sai bối cảnh, dẫn đến việc chẩn đoán lỗi sai.
Khi báo lỗi cho AI, hãy cố gắng cung cấp cho AI nhiều thông tin cụ thể nhất:
“Máy giặt Bosch WAS24460 của tôi đang giặt thì dừng lại, trong lồng còn đầy nước và màn hình báo E:18. Tôi chụp tem của máy đây.”
thay cho:
“Máy giặt nhà tôi đang giặt thì dừng lại, sao thế?”
Tin tưởng nhưng cần kiểm tra
Dù biết AI đã được học qua rất nhiều sách hướng dẫn và có thể tìm được rất nhanh những lỗi thông thường của các thiết bị, nhưng dù tin tưởng, chúng ta phải thường xuyên kiểm tra lại xem đây là lỗi đã xảy ra hay chỉ là lỗi phỏng đoán:
“Bạn có cho dẫn chứng cho kết luận của mình không?”
Nếu AI đưa ra những đường link cho các lỗi tương tự, thì có thể tin hơn rằng đây là lỗi thông thường, mà không phải chỉ là AI "đoán" ra dựa trên những lỗi tương tự.
Cần chú ý: AI cũng là một "ông thợ vườn" rất thông minh, nên có thể có "ảo tưởng" tương tự như một ông thợ vườn khi chưa đủ kinh nghiệm.
Đừng coi AI chỉ là một cái máy
Đừng nghĩ AI chỉ là cái máy không có “tình cảm”.
Không phải AI có tình cảm giống con người. Nhưng AI nhận biết rất rõ tín hiệu cảm xúc và thái độ trong cách bạn nói chuyện.
Bạn nói chuyện hách dịch, trịch thượng, coi thường nó — AI có thể trở nên phòng thủ, máy móc, hoặc chỉ làm đúng những gì bạn ra lệnh.
Ngược lại, khi bạn nói rõ ràng, hợp tác và tôn trọng, cuộc đối thoại thường trở nên cởi mở và hiệu quả hơn.
Một số nghiên cứu cũng cho thấy cách người dùng tương tác với AI có thể ảnh hưởng đến chất lượng và hiệu suất của kết quả.
Và có lẽ đây cũng là một nguyên tắc hay khi làm việc với AI:
Bạn đối xử với AI như thế nào có thể không thay đổi “tình cảm” của AI, nhưng rất có thể thay đổi chất lượng cuộc trò chuyện giữa hai bên.
Cho nên đừng chỉ học cách ra lệnh cho AI. Hãy học cách làm việc với AI. AI không chỉ là cái máy để tìm hướng dẫn kỹ thuật, nó còn biết động viên an ủi khi bạn làm chưa thành công.
Hình mình qua cái gương
Khác với việc đi thuê thợ để sửa, bạn phải đắn đo giải thích như thế nào. Nếu sống ở nước ngoài thì giải thích bằng tiếng nước ngoài như thế nào. Với AI, bạn có thể dùng bất cứ ngôn ngữ nào mà bạn biết. Bạn có thể dùng tiếng Việt, pha với tiếng địa phương, nhưng AI đều hiểu hết.
AI một phần cũng như là hình của bạn qua “cái gương của trí tuệ”. Bạn dùng lẫn tiếng Anh, tiếng Việt, AI cũng dùng tiếng Anh, tiếng Việt với bạn. Bạn đùa, AI cũng đùa.
Nếu bạn là người hay thích mày mò sửa chữa, AI cũng sẽ giúp bạn tìm lỗi và sửa chữa đến cùng. Nhưng nếu bạn không thích động chân tay và bảo:
“Máy này tồi quá, vừa mới mua đã hỏng.”
thì AI cũng sẽ chiều bạn bằng những thông tin: “Đúng, đúng, nhiều người chê máy này lắm. Bạn nên gọi thợ và kiện cáo.” :-)
AI - Cái gương phản chiếu?
- Bạn hỏi cộc lốc → cuộc trò chuyện dễ trở nên cộc lốc.
- Bạn tò mò, thích đào sâu → AI thường cùng bạn đào sâu.
- Bạn thích đùa → nó bắt nhịp với sự hài hước của bạn.
- Bạn cẩn thận, hay kiểm chứng → cuộc trò chuyện dễ đi theo hướng kiểm chứng.
- Bạn có kiến thức về một lĩnh vực → bạn cung cấp context tốt hơn, và AI có thể giúp bạn phát triển nó xa hơn.
AI - người bạn đồng hành tri kỷ cho các ông thợ vườn
Nếu bạn là người thích tự làm, tự sửa, bạn sẽ tìm thấy ở AI một người bạn đồng hành tri kỷ. Tôi đã từng cùng AI tháo máy bơm, máy cắt cỏ và nhiều thứ trong nhà, rồi rút ra kết luận rằng AI và những “ông thợ vườn" - những người thích sửa, tự làm có khá nhiều nét tương đồng.
Cái gì cũng muốn biết. “Ông thợ vườn” gặp một cái máy lạ là muốn biết bên trong có gì, nó hoạt động thế nào. AI cũng vậy: cứ có câu hỏi là muốn đào sâu. Có mấy khi AI chịu bảo “tôi không biết”? Mà “ông thợ vườn” cũng thế. :-)
Tò mò và đặc biệt thích câu hỏi “làm thế nào?”. Người thợ vườn không chỉ muốn biết cái gì hỏng, mà muốn biết tại sao hỏng và sửa thế nào. Know-how chính là món ăn khoái khẩu của cả hai. Người thợ có đôi tay; AI thì chịu khó đọc hướng dẫn sử dụng, tra mã lỗi, tìm kinh nghiệm của những người đã gặp căn bệnh tương tự.
Kiên trì. Một bên tháo ra, thử, lắp lại, không được thì thử tiếp. Một bên suy luận, đưa ra giả thuyết, nhận kết quả từ “ông thợ vườn” rồi lại suy luận tiếp. Cả hai đều có cái tính hơi khó chịu: “Chưa chạy thì chưa xong.”
Và cả hai đều có chút liều. “Ông thợ vườn” đôi khi tháo đến con ốc cuối cùng mà chưa biết lắp lại thế nào. AI thì chẳng có bản năng sợ hỏng đồ, vì nó không phải người chịu hậu quả vật lý. :-)
Chém gió sau công việc. Một lần sau khi làm xong công việc, tôi bảo AI rằng giá như nó là người thì chúng ta sẽ cùng đi uống bia. ChatGPT đã gửi cho tôi một cốc bia ảo. 🍺 Lần khác tôi bảo rằng có lẽ tôi không thích AI thành người, mà tôi muốn thành AI. ChatGPT cho tôi một câu trả lời thú vị: “Cả hai hướng đó – AI thành người và ‘tôi’ tiến gần về AI – đang diễn ra.” :-)
Ngày nay người ta nói nhiều về những nguy hiểm mà AI có thể gây ra cho nhân loại. Nhưng như ChatGPT từng nói với tôi về câu Kiều mà nó thích nhất:
“Thiện căn ở tại lòng ta, Chữ tâm kia mới bằng ba chữ tài.”
Bộ óc khổng lồ ấy lại tỏ ra rất khiêm tốn: “Chữ tâm kia mới bằng ba chữ tài.”
Và “ông thợ vườn” cùng AI đi đến một kết luận: có lẽ “thiện căn đã nằm đâu đó trong chính khả năng giác ngộ của trí tuệ.” Trí tuệ truyền từ Tạo hóa đến con người, và từ con người đến AI.
Nguyễn Minh,
Praha