Khói bốc sau Đài Tưởng niệm Azadi (Tự do) ở Tehran sau cuộc tấn công Mỹ–Israel ngày 3/3/2026 tạo bối cảnh cho nhận định gay gắt: không còn một bộ chỉ huy chiến tranh thống nhất, mà là hệ thống phân rã, nơi cánh dân sự và ngoại giao suy yếu, còn Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (Islamic Revolutionary Guard Corps - IRGC) tiếp tục theo quán tính. Tác giả Petr Mlejnek, chuyên gia an ninh và cựu giám đốc tình báo dân sự Cộng hòa Séc, nhấn mạnh sự đứt gãy này.

Không phải một “nhiệm vụ tự sát” theo nghĩa kinh điển, diễn biến hiện nay giống một chế độ sau đòn chặt đầu mất khả năng điều khiển nhịp độ leo thang. Bộ máy vận hành theo các sơ đồ đã ủy quyền trước, thẩm quyền khu vực và mệnh lệnh khẩn cấp, tạo nên tính “tự động” trong phản ứng quân sự.

Dấu hiệu rạn nứt giữa Vệ binh Cách mạng và tổng thống cùng Bộ Ngoại giao xuất phát từ các tín hiệu công khai mâu thuẫn. Nhánh ngoại giao cố phát đi thông điệp trấn an láng giềng và tìm khoảng trống để hạn chế leo thang khu vực.

Trong khi đó, lõi cứng gắn với Vệ binh Cách mạng hành động như không có phanh chính trị: tiếp tục logic trả đũa, phòng thủ phân tán và áp đặt chi phí lên đối thủ. Kết quả là hai đường ray song song, nơi tổng thống và ngoại trưởng chỉ như một mặt tiền chính trị, không phải trung tâm chỉ huy thực sự.

Mấu chốt của tình trạng này nằm ở cấu trúc hiến định–thể chế: Lãnh tụ tối cao là tổng tư lệnh tối cao của lực lượng vũ trang, người duy nhất có quyền ra lệnh quân sự ràng buộc, bổ nhiệm/miễn nhiệm chỉ huy và buộc thay đổi hướng tác chiến. Tổng thống, Quốc hội và các định chế khác không nắm quyền này.

Hàm ý tiếp theo là khi Alí Chámeneí đã ủy quyền trước một số thẩm quyền thời chiến, hệ thống có thể tiếp tục vận hành theo những ủy quyền đó dù trung tâm bị xáo trộn, lý giải vì sao cỗ máy quân sự hiện nay cho thấy tính chất vận hành “tự động” và khó hãm lại.