Tóm tắt
Maciej Berek được Hạ viện (Sejm) bầu làm thẩm phán Tòa Hiến pháp (Trybunał Konstytucyjny) từ đầu tháng 9 nhưng hơn một tháng không nhận được lời mời tới phủ Tổng thống để tuyên thệ. Karol Nawrocki và cộng sự nêu nghi vấn về việc đáp ứng yêu cầu tối thiểu 10 năm hành nghề pháp lý của ông, song Văn phòng Hạ viện (Kancelaria Sejmu) từ chối cho họ xem tài liệu và khẳng định việc thẩm tra không thuộc thẩm quyền tổng thống.
Tranh chấp leo thang khi Berek, theo bước bốn thẩm phán TK khác từng bị ngăn xét xử, đã tuyên thệ tại Sejm, có Chủ tịch Hạ viện dự, vắng nguyên thủ quốc gia. Ông gửi bản tuyên thệ bằng văn bản tới Văn phòng Tổng thống Cộng hòa Ba Lan (Kancelaria Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, KPRP) rồi tới trụ sở Trybunał Konstytucyjny, nơi Bogdan Święczkowski tiếp nhận hồ sơ nhưng tuyên bố không cho Berek tham gia xét xử cho tới khi nhận xác nhận rằng Nawrocki công nhận lời tuyên thệ ở Sejm là “trước sự hiện diện của tổng thống”.
Theo giáo sư Andrzej Zoll, cựu chủ tịch Trybunał Konstytucyjny, Berek không còn cách nào khác để tuyên thệ khi tổng thống không mời. Ông cho rằng Święczkowski đang vi phạm hiến pháp và phạm tội vì không cho một thẩm phán được Sejm bầu hợp lệ, đã tuyên thệ, bắt đầu nhiệm vụ, và nghĩa vụ của Święczkowski là bảo đảm điều kiện để Berek thực thi công vụ.
Zoll nhấn mạnh Trybunał Konstytucyjny là cơ quan độc lập, tổng thống không có thẩm quyền chỉ đạo hoặc cấm đoán việc tiếp nhận thẩm phán. Việc gắn điều kiện “sự hiện diện của tổng thống” cho hiệu lực lời tuyên thệ không thuộc thẩm quyền của nguyên thủ quốc gia.
Một ngày trước lễ tuyên thệ của Berek, Ủy ban Venice (Komisja Wenecka) thuộc Hội đồng châu Âu (Rada Europy) khuyến nghị bảo đảm tổng thống kịp thời tiếp nhận lời tuyên thệ của các thẩm phán TK do Sejm bầu, không tự nhận quyền kiểm tra thủ tục bầu chọn; nếu từ chối hay chậm trễ, cho phép hoàn tất tuyên thệ mà không cần sự hiện diện thể chất của tổng thống theo điều kiện nhất định. Zoll thừa nhận ý kiến này không phải quy phạm pháp lý, nhưng có uy tín cao trong giới pháp lý; phớt lờ là thiếu sáng suốt.
Về lối ra cho bế tắc, Zoll đề xuất tạo điều kiện để Đại hội đồng thẩm phán của Trybunał Konstytucyjny (Zgromadzenie Ogólne sędziów Trybunału Konstytucyjnego) nhóm họp và đưa ra các quyết định cần thiết cho tình huống hiện tại. Trong khi đó, các thông điệp công khai cho biết không có “va chạm” trực tiếp và Hội đồng Tư pháp Quốc gia (Krajowa Rada Sądownictwa) cũng đã công bố lập trường.
Tranh chấp leo thang khi Berek, theo bước bốn thẩm phán TK khác từng bị ngăn xét xử, đã tuyên thệ tại Sejm, có Chủ tịch Hạ viện dự, vắng nguyên thủ quốc gia. Ông gửi bản tuyên thệ bằng văn bản tới Văn phòng Tổng thống Cộng hòa Ba Lan (Kancelaria Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, KPRP) rồi tới trụ sở Trybunał Konstytucyjny, nơi Bogdan Święczkowski tiếp nhận hồ sơ nhưng tuyên bố không cho Berek tham gia xét xử cho tới khi nhận xác nhận rằng Nawrocki công nhận lời tuyên thệ ở Sejm là “trước sự hiện diện của tổng thống”.
Theo giáo sư Andrzej Zoll, cựu chủ tịch Trybunał Konstytucyjny, Berek không còn cách nào khác để tuyên thệ khi tổng thống không mời. Ông cho rằng Święczkowski đang vi phạm hiến pháp và phạm tội vì không cho một thẩm phán được Sejm bầu hợp lệ, đã tuyên thệ, bắt đầu nhiệm vụ, và nghĩa vụ của Święczkowski là bảo đảm điều kiện để Berek thực thi công vụ.
Zoll nhấn mạnh Trybunał Konstytucyjny là cơ quan độc lập, tổng thống không có thẩm quyền chỉ đạo hoặc cấm đoán việc tiếp nhận thẩm phán. Việc gắn điều kiện “sự hiện diện của tổng thống” cho hiệu lực lời tuyên thệ không thuộc thẩm quyền của nguyên thủ quốc gia.
Một ngày trước lễ tuyên thệ của Berek, Ủy ban Venice (Komisja Wenecka) thuộc Hội đồng châu Âu (Rada Europy) khuyến nghị bảo đảm tổng thống kịp thời tiếp nhận lời tuyên thệ của các thẩm phán TK do Sejm bầu, không tự nhận quyền kiểm tra thủ tục bầu chọn; nếu từ chối hay chậm trễ, cho phép hoàn tất tuyên thệ mà không cần sự hiện diện thể chất của tổng thống theo điều kiện nhất định. Zoll thừa nhận ý kiến này không phải quy phạm pháp lý, nhưng có uy tín cao trong giới pháp lý; phớt lờ là thiếu sáng suốt.
Về lối ra cho bế tắc, Zoll đề xuất tạo điều kiện để Đại hội đồng thẩm phán của Trybunał Konstytucyjny (Zgromadzenie Ogólne sędziów Trybunału Konstytucyjnego) nhóm họp và đưa ra các quyết định cần thiết cho tình huống hiện tại. Trong khi đó, các thông điệp công khai cho biết không có “va chạm” trực tiếp và Hội đồng Tư pháp Quốc gia (Krajowa Rada Sądownictwa) cũng đã công bố lập trường.