Tóm tắt
Cuộc gặp trực tiếp giữa Nga, Ukraine và Mỹ tại Abu Dhabi ngày 10-11/11, lần đầu sau gần 9 tháng kể từ Geneva, mở lại không gian đối thoại. Phái đoàn Nga do Vladimir Medinsky dẫn đầu; phía Ukraine do Rustem Umerov, đại diện Hội đồng An ninh và Quốc phòng Quốc gia Ukraine (National Security and Defense Council of Ukraine - NSDC). Mỹ cử đặc phái viên Steve Witkoff và Jared Kushner. Các bên đạt thỏa thuận nguyên tắc về trao đổi tù binh quy mô lớn, ghi nhận tiến triển nhân đạo và an ninh, song bất đồng lãnh thổ, đặc biệt Donetsk, còn sâu. Sergei Lavrov nhấn mạnh cần xác định tham số “kiến trúc an ninh tương lai” trước khi xử lý xung đột.
Từ phía Moscow, yêu cầu cốt lõi là “an ninh không thể chia cắt”, coi khuôn khổ Nga - Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) là điều kiện tiên quyết để kết thúc chiến sự. Alexei Drobinin nêu ba hướng: liên minh/phối hợp phòng thủ song phương kiểu Nga - Belarus; cam kết chính trị không hỗ trợ đối thủ khi bị tấn công; và các hiệp ước không tấn công song phương với từng thành viên NATO kèm bảo đảm bổ sung. Những ý tưởng này phản chiếu các đòi hỏi cuối năm 2021: giới hạn hoạt động NATO ở Đông Âu, không mở rộng về phía đông và rút bớt lực lượng, hạ tầng khỏi các nước gia nhập sau 1997. Moscow bác ngừng bắn tạm thời, muốn gói giải pháp tổng thể đặt bảo đảm an ninh cho Nga ngang với Ukraine.
Phía Ukraine ưu tiên “bảo đảm an ninh cứng, đáng tin cậy” gần với Điều 5 của NATO, không chấp nhận trung lập tuyệt đối hay hạn chế nghiêm ngặt lực lượng. Kiev phản đối ý tưởng “cuốn lại” hiện diện NATO, và yêu cầu châu Âu có ghế tại bàn cho các vòng sau. Chính quyền Donald Trump tìm điểm cân bằng; Jared Kushner đề xuất chuyển dần sang khuôn khổ đa phương lấy cảm hứng từ Hội đồng NATO - Nga (NATO-Russia Council), với 5 trụ cột: tham vấn thường xuyên, kênh liên lạc khủng hoảng, minh bạch quân sự cao hơn, biện pháp giảm rủi ro leo thang tương hỗ, và khung ổn định dài hạn cho châu Âu. Đại diện châu Âu có mặt tại Abu Dhabi để theo dõi và ra tuyên bố chung với Mỹ rằng NATO tiếp tục là trụ cột của phòng thủ tập thể.
Cơ hội hình thành khuôn khổ mới đến từ động lực hai phía: Nga muốn giảm cô lập chiến lược và hạn chế hiện diện quân sự phương Tây gần biên giới; Washington dưới thời Trump muốn khép lại xung đột, giảm gánh viện trợ và tái định hình quan hệ với Moscow trong bối cảnh cạnh tranh với Trung Quốc; châu Âu cần cơ chế quản lý rủi ro bền vững. Việc các bên sẵn sàng bàn về kiến trúc an ninh thay vì chỉ ngừng bắn là bước tiến; yêu cầu đối xứng hóa các bước giảm leo thang mở ra dư địa cho thỏa thuận hai chiều hơn.
Thách thức chủ yếu gồm: khoảng cách nguyên tắc khi Nga muốn hạn chế năng lực và hoạt động của NATO ở Đông Âu còn NATO khẳng định quyền tự do lựa chọn liên minh; thiếu lòng tin sau nhiều năm đối đầu khiến mọi thỏa thuận cần cơ chế thực thi cứng; lợi ích bất đối xứng khi Nga coi kiến trúc an ninh là mục tiêu dài hạn còn Ukraine xem bảo đảm an ninh là điều kiện sống còn; và vai trò của châu Âu khi Moscow chưa chấp nhận để tham gia chính thức, trong khi Mỹ và Ukraine coi sự hiện diện của châu Âu là thiết yếu cho tính bền vững.
Kịch bản ngắn hạn khả dĩ là tiếp tục đàm phán kỹ thuật, ưu tiên biện pháp xây dựng lòng tin: kênh liên lạc quân sự, minh bạch tập trận, thỏa thuận không xâm lược song phương với một số nước, cùng các bảo đảm “giống Điều 5” cho Ukraine nhưng chưa là thành viên NATO. Ngay sau Abu Dhabi, đặc phái viên Mỹ bay tới Moscow gặp Vladimir Putin tại Điện Kremlin để nối dài thảo luận. Trung hạn có thể hình thành cơ chế đối thoại thường xuyên kiểu “Hội đồng NATO - Nga 2.0”, kèm hạn chế tương hỗ triển khai lực lượng và vũ khí tấn công gần biên giới, với điều kiện Nga chấp nhận NATO không rút khỏi Đông Âu và phương Tây chấp nhận Ukraine chưa gia nhập NATO trong thời gian dài. Kịch bản xấu là tiếp tục phân cực an ninh châu Âu với ít cơ chế quản lý khủng hoảng.
Dù chưa có đột phá về lãnh thổ hay ngừng bắn toàn diện, trọng tâm đã dịch chuyển rõ rệt sang khuôn khổ an ninh Nga - NATO như chìa khóa hòa bình bền vững cho Ukraine. Khả năng hình thành khuôn khổ mới tùy thuộc ý chí chính trị để chuyển từ tuyên bố nguyên tắc sang thỏa thuận cụ thể, có giám sát và thực thi. Trong bối cảnh cạnh tranh cường quốc gia tăng, một dàn xếp an ninh tạm thời nhưng ràng buộc vẫn có thể tạo điểm tựa ổn định cho châu Âu, với điều kiện có thêm linh hoạt, xây dựng lòng tin và sự tham gia thực chất của châu Âu. Quá trình mới ở giai đoạn đầu và kết quả còn rộng mở.
Từ phía Moscow, yêu cầu cốt lõi là “an ninh không thể chia cắt”, coi khuôn khổ Nga - Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) là điều kiện tiên quyết để kết thúc chiến sự. Alexei Drobinin nêu ba hướng: liên minh/phối hợp phòng thủ song phương kiểu Nga - Belarus; cam kết chính trị không hỗ trợ đối thủ khi bị tấn công; và các hiệp ước không tấn công song phương với từng thành viên NATO kèm bảo đảm bổ sung. Những ý tưởng này phản chiếu các đòi hỏi cuối năm 2021: giới hạn hoạt động NATO ở Đông Âu, không mở rộng về phía đông và rút bớt lực lượng, hạ tầng khỏi các nước gia nhập sau 1997. Moscow bác ngừng bắn tạm thời, muốn gói giải pháp tổng thể đặt bảo đảm an ninh cho Nga ngang với Ukraine.
Phía Ukraine ưu tiên “bảo đảm an ninh cứng, đáng tin cậy” gần với Điều 5 của NATO, không chấp nhận trung lập tuyệt đối hay hạn chế nghiêm ngặt lực lượng. Kiev phản đối ý tưởng “cuốn lại” hiện diện NATO, và yêu cầu châu Âu có ghế tại bàn cho các vòng sau. Chính quyền Donald Trump tìm điểm cân bằng; Jared Kushner đề xuất chuyển dần sang khuôn khổ đa phương lấy cảm hứng từ Hội đồng NATO - Nga (NATO-Russia Council), với 5 trụ cột: tham vấn thường xuyên, kênh liên lạc khủng hoảng, minh bạch quân sự cao hơn, biện pháp giảm rủi ro leo thang tương hỗ, và khung ổn định dài hạn cho châu Âu. Đại diện châu Âu có mặt tại Abu Dhabi để theo dõi và ra tuyên bố chung với Mỹ rằng NATO tiếp tục là trụ cột của phòng thủ tập thể.
Cơ hội hình thành khuôn khổ mới đến từ động lực hai phía: Nga muốn giảm cô lập chiến lược và hạn chế hiện diện quân sự phương Tây gần biên giới; Washington dưới thời Trump muốn khép lại xung đột, giảm gánh viện trợ và tái định hình quan hệ với Moscow trong bối cảnh cạnh tranh với Trung Quốc; châu Âu cần cơ chế quản lý rủi ro bền vững. Việc các bên sẵn sàng bàn về kiến trúc an ninh thay vì chỉ ngừng bắn là bước tiến; yêu cầu đối xứng hóa các bước giảm leo thang mở ra dư địa cho thỏa thuận hai chiều hơn.
Thách thức chủ yếu gồm: khoảng cách nguyên tắc khi Nga muốn hạn chế năng lực và hoạt động của NATO ở Đông Âu còn NATO khẳng định quyền tự do lựa chọn liên minh; thiếu lòng tin sau nhiều năm đối đầu khiến mọi thỏa thuận cần cơ chế thực thi cứng; lợi ích bất đối xứng khi Nga coi kiến trúc an ninh là mục tiêu dài hạn còn Ukraine xem bảo đảm an ninh là điều kiện sống còn; và vai trò của châu Âu khi Moscow chưa chấp nhận để tham gia chính thức, trong khi Mỹ và Ukraine coi sự hiện diện của châu Âu là thiết yếu cho tính bền vững.
Kịch bản ngắn hạn khả dĩ là tiếp tục đàm phán kỹ thuật, ưu tiên biện pháp xây dựng lòng tin: kênh liên lạc quân sự, minh bạch tập trận, thỏa thuận không xâm lược song phương với một số nước, cùng các bảo đảm “giống Điều 5” cho Ukraine nhưng chưa là thành viên NATO. Ngay sau Abu Dhabi, đặc phái viên Mỹ bay tới Moscow gặp Vladimir Putin tại Điện Kremlin để nối dài thảo luận. Trung hạn có thể hình thành cơ chế đối thoại thường xuyên kiểu “Hội đồng NATO - Nga 2.0”, kèm hạn chế tương hỗ triển khai lực lượng và vũ khí tấn công gần biên giới, với điều kiện Nga chấp nhận NATO không rút khỏi Đông Âu và phương Tây chấp nhận Ukraine chưa gia nhập NATO trong thời gian dài. Kịch bản xấu là tiếp tục phân cực an ninh châu Âu với ít cơ chế quản lý khủng hoảng.
Dù chưa có đột phá về lãnh thổ hay ngừng bắn toàn diện, trọng tâm đã dịch chuyển rõ rệt sang khuôn khổ an ninh Nga - NATO như chìa khóa hòa bình bền vững cho Ukraine. Khả năng hình thành khuôn khổ mới tùy thuộc ý chí chính trị để chuyển từ tuyên bố nguyên tắc sang thỏa thuận cụ thể, có giám sát và thực thi. Trong bối cảnh cạnh tranh cường quốc gia tăng, một dàn xếp an ninh tạm thời nhưng ràng buộc vẫn có thể tạo điểm tựa ổn định cho châu Âu, với điều kiện có thêm linh hoạt, xây dựng lòng tin và sự tham gia thực chất của châu Âu. Quá trình mới ở giai đoạn đầu và kết quả còn rộng mở.

