Tóm tắt
Nguy cơ hàng trăm chuyến bay bị hủy mỗi ngày tại Romania và Cộng hòa Moldova, cùng khả năng đóng hoàn toàn không phận và hủy gần 2.000 chuyến quốc tế quá cảnh, được đưa vào chương trình họp của Hội đồng Tối cao Quốc phòng (Consiliul Suprem de Apărare a Țării - CSAT) do Nicușor Dan triệu tập. Căn nguyên là quyết định ngày 27/2 của Tòa Phúc thẩm Bucharest (Curtea de Apel București) tạm đình chỉ 1 tháng chứng nhận cung cấp dịch vụ của Cơ quan Tự chủ Quản lý Dịch vụ Không lưu Romania (Regia Autonomă Administrația Română a Serviciilor de Trafic Aerian - ROMATSA), một phán quyết chưa có hiệu lực và đã bị kháng cáo. Thanh tra Tư pháp (Inspecția Judiciară) đã vào cuộc; phiên họp CSAT bắt đầu lúc 15:00.
EUROCONTROL (Tổ chức châu Âu về An toàn Điều hướng Hàng không) cho biết đóng không phận Romania sẽ kéo theo đóng cả không phận Cộng hòa Moldova và ảnh hưởng đồng thời bay dân dụng lẫn quân sự. Theo mô phỏng cho một ngày trung bình (26/4/2025), khoảng 520 chuyến đến/đi Romania và 115 chuyến đến/đi Moldova bị hủy; khoảng 2.450 chuyến phải đổi hướng, thêm 92.000 hải lý bay, tiêu thụ thêm 820 t nhiên liệu, phát thải thêm 2.600 t CO2 và 13 t NOx. Do không phận Ukraine vẫn đóng, đường tránh chủ yếu sẽ qua Serbia, Bosnia-Herțegovina và Croatia.
EUROCONTROL cảnh báo Trung tâm Kiểm soát Không lưu Belgrad (ACC) sẽ phải gánh lưu lượng tăng 100% và không thể xử lý an toàn, khiến ngoài 635 chuyến bị hủy trực tiếp liên quan Romania/Moldova sẽ còn phải hủy thêm khoảng 1.900 chuyến quá cảnh. Sự chệch dòng quy mô lớn sẽ làm đứt mạch kết nối giữa châu Âu với Thổ Nhĩ Kỳ, Trung Đông và châu Á; nhiều hãng bay buộc dừng kỹ thuật để tiếp nhiên liệu, chịu tổn thất thương mại; khoảng 1.000 chuyến trong khu vực có thể chậm trên 1 giờ.
EUROCONTROL nhấn mạnh trong bối cảnh khủng hoảng tại Ukraine và Trung Đông, không phận Romania cần duy trì khả dụng hoàn toàn cho nhiệm vụ NATO và các phương án đổi hướng; nếu không, Cộng hòa Moldova sẽ bị cô lập khỏi mạng lưới quản lý không lưu châu Âu. Răzvan Bucuroiu nhận định đẩy 2.400 chuyến sang không phận Serbia là bất khả thi và sẽ tạo cú sốc còn lớn hơn thời điểm Ukraine đóng vùng trời. Nguồn tin Bộ Quốc phòng Romania (Ministerul Apărării Naționale - MApN) nói dù có biện pháp dự phòng, quản lý bay quân sự sẽ không thể đảm bảo cùng mức năng lực nếu ROMATSA ngừng dịch vụ.
ROMATSA cho biết đã kháng cáo và khẳng định hoạt động điều hành bay không thể chuyển giao cho nhà cung cấp khác. Tổng giám đốc Adrian Cojoc cảnh báo việc đóng không phận sẽ khiến Romania vi phạm cam kết với Tổ chức Hàng không Dân dụng Quốc tế (ICAO) và có thể kéo theo đòi bồi thường từ hãng bay và hành khách; về kỹ thuật và pháp lý không có phương án B. Giám đốc vận hành Adrian Florea nhấn mạnh không tồn tại đơn vị nào được ủy quyền điều hành các phần không phận liên quan thay thế ROMATSA.
Gốc rễ tranh chấp bắt đầu từ tuyển dụng: 12 cử nhân Trường Hàng không Dân dụng Cao cấp (Școala Superioară de Aviație Civilă - SSAVC) có giấy phép tập sự do Cơ quan Hàng không Dân dụng Romania (Autoritatea Aeronautică Civilă Română - AACR) cấp xin vào ROMATSA nhưng bị loại do quy trình chỉ tuyển ab initio với bài kiểm tra FEAST. Hội đồng Quốc gia Chống Phân biệt Đối xử (Consiliul Național pentru Combaterea Discriminării - CNCD) kết luận có phân biệt đối xử gián tiếp, phạt 10.000 lei (2020) và 50.000 lei (2024); phán quyết đầu được Curtea de Apel București giữ nguyên và Tòa án Tối cao (Înalta Curte de Casație și Justiție) xác nhận. Curtea de Conturi a României khuyến nghị đánh giá tiếp nhận nhân sự bên ngoài, nhưng phân tích nội bộ của ROMATSA kết luận nên giữ quy trình ab initio.
Một phần nguyên đơn sau đó khởi kiện (Dosar 46962/2025) yêu cầu tạm đình chỉ một phần, tạm thời giấy phép và chứng nhận của ROMATSA; Curtea de Apel București đã quyết định tạm đình chỉ chứng nhận cung cấp dịch vụ trong 1 tháng. Bản chất pháp lý của quyết định này chưa tạo hiệu lực thi hành, đang chờ giải quyết kháng cáo và công bố lý do.
EUROCONTROL giải thích FEAST đánh giá năng lực tâm vận và xử lý xung đột, giúp giảm rủi ro đào tạo thất bại; bài kiểm tra không bắt buộc theo pháp luật EU hay AACR nhưng được dùng rộng rãi toàn cầu. Một luật sư từng trượt FEAST nhận định tiêu chuẩn thống nhất này cần thiết để bảo đảm an toàn. ROMATSA nói nhờ FEAST, tỷ lệ hoàn thành đào tạo gần như 100% và đang xúc tiến sửa đổi Nghị định Chính phủ 74/1991 để bắt buộc áp dụng FEAST, đồng thời chấp nhận ứng viên đã qua FEAST tại cơ sở đào tạo khác.
EUROCONTROL (Tổ chức châu Âu về An toàn Điều hướng Hàng không) cho biết đóng không phận Romania sẽ kéo theo đóng cả không phận Cộng hòa Moldova và ảnh hưởng đồng thời bay dân dụng lẫn quân sự. Theo mô phỏng cho một ngày trung bình (26/4/2025), khoảng 520 chuyến đến/đi Romania và 115 chuyến đến/đi Moldova bị hủy; khoảng 2.450 chuyến phải đổi hướng, thêm 92.000 hải lý bay, tiêu thụ thêm 820 t nhiên liệu, phát thải thêm 2.600 t CO2 và 13 t NOx. Do không phận Ukraine vẫn đóng, đường tránh chủ yếu sẽ qua Serbia, Bosnia-Herțegovina và Croatia.
EUROCONTROL cảnh báo Trung tâm Kiểm soát Không lưu Belgrad (ACC) sẽ phải gánh lưu lượng tăng 100% và không thể xử lý an toàn, khiến ngoài 635 chuyến bị hủy trực tiếp liên quan Romania/Moldova sẽ còn phải hủy thêm khoảng 1.900 chuyến quá cảnh. Sự chệch dòng quy mô lớn sẽ làm đứt mạch kết nối giữa châu Âu với Thổ Nhĩ Kỳ, Trung Đông và châu Á; nhiều hãng bay buộc dừng kỹ thuật để tiếp nhiên liệu, chịu tổn thất thương mại; khoảng 1.000 chuyến trong khu vực có thể chậm trên 1 giờ.
EUROCONTROL nhấn mạnh trong bối cảnh khủng hoảng tại Ukraine và Trung Đông, không phận Romania cần duy trì khả dụng hoàn toàn cho nhiệm vụ NATO và các phương án đổi hướng; nếu không, Cộng hòa Moldova sẽ bị cô lập khỏi mạng lưới quản lý không lưu châu Âu. Răzvan Bucuroiu nhận định đẩy 2.400 chuyến sang không phận Serbia là bất khả thi và sẽ tạo cú sốc còn lớn hơn thời điểm Ukraine đóng vùng trời. Nguồn tin Bộ Quốc phòng Romania (Ministerul Apărării Naționale - MApN) nói dù có biện pháp dự phòng, quản lý bay quân sự sẽ không thể đảm bảo cùng mức năng lực nếu ROMATSA ngừng dịch vụ.
ROMATSA cho biết đã kháng cáo và khẳng định hoạt động điều hành bay không thể chuyển giao cho nhà cung cấp khác. Tổng giám đốc Adrian Cojoc cảnh báo việc đóng không phận sẽ khiến Romania vi phạm cam kết với Tổ chức Hàng không Dân dụng Quốc tế (ICAO) và có thể kéo theo đòi bồi thường từ hãng bay và hành khách; về kỹ thuật và pháp lý không có phương án B. Giám đốc vận hành Adrian Florea nhấn mạnh không tồn tại đơn vị nào được ủy quyền điều hành các phần không phận liên quan thay thế ROMATSA.
Gốc rễ tranh chấp bắt đầu từ tuyển dụng: 12 cử nhân Trường Hàng không Dân dụng Cao cấp (Școala Superioară de Aviație Civilă - SSAVC) có giấy phép tập sự do Cơ quan Hàng không Dân dụng Romania (Autoritatea Aeronautică Civilă Română - AACR) cấp xin vào ROMATSA nhưng bị loại do quy trình chỉ tuyển ab initio với bài kiểm tra FEAST. Hội đồng Quốc gia Chống Phân biệt Đối xử (Consiliul Național pentru Combaterea Discriminării - CNCD) kết luận có phân biệt đối xử gián tiếp, phạt 10.000 lei (2020) và 50.000 lei (2024); phán quyết đầu được Curtea de Apel București giữ nguyên và Tòa án Tối cao (Înalta Curte de Casație și Justiție) xác nhận. Curtea de Conturi a României khuyến nghị đánh giá tiếp nhận nhân sự bên ngoài, nhưng phân tích nội bộ của ROMATSA kết luận nên giữ quy trình ab initio.
Một phần nguyên đơn sau đó khởi kiện (Dosar 46962/2025) yêu cầu tạm đình chỉ một phần, tạm thời giấy phép và chứng nhận của ROMATSA; Curtea de Apel București đã quyết định tạm đình chỉ chứng nhận cung cấp dịch vụ trong 1 tháng. Bản chất pháp lý của quyết định này chưa tạo hiệu lực thi hành, đang chờ giải quyết kháng cáo và công bố lý do.
EUROCONTROL giải thích FEAST đánh giá năng lực tâm vận và xử lý xung đột, giúp giảm rủi ro đào tạo thất bại; bài kiểm tra không bắt buộc theo pháp luật EU hay AACR nhưng được dùng rộng rãi toàn cầu. Một luật sư từng trượt FEAST nhận định tiêu chuẩn thống nhất này cần thiết để bảo đảm an toàn. ROMATSA nói nhờ FEAST, tỷ lệ hoàn thành đào tạo gần như 100% và đang xúc tiến sửa đổi Nghị định Chính phủ 74/1991 để bắt buộc áp dụng FEAST, đồng thời chấp nhận ứng viên đã qua FEAST tại cơ sở đào tạo khác.
