Tóm tắt
Sulyok Tamás thông báo đã ký sửa đổi Hiến pháp lần thứ 17; khi văn bản được đăng trên Công báo Hungary (Magyar Közlöny), nhiệm kỳ tổng thống của ông sẽ chấm dứt vào ngày hôm sau. Ông gọi đây là ngã rẽ liên quan đến lợi ích vượt lên trên cá nhân và chính trị, và nêu lựa chọn của tổng thống chỉ có hai: ký để thực hiện nghĩa vụ hiến định hoặc từ chối và vi phạm pháp luật. Ông khẳng định ký là dấu ấn cuối cùng thể hiện sự tôn trọng chức trách và thể chế tổng thống.
Ông lập luận mọi quyền lực chỉ có thể được hiểu trong khuôn khổ pháp luật, và khi chính trị sức mạnh loại bỏ các giới hạn pháp lý, hệ quả khó lường. Theo ông, trường hợp hiện nay là chưa từng có trong 36 năm dân chủ hậu chuyển đổi. Tổng thống có thể bảo vệ trật tự hiến định trước cơ quan lập pháp trong phạm vi thẩm quyền, nhưng Hiến pháp hiện hành không trao cho tổng thống hay Tòa án Hiến pháp (Alkotmánybíróság) quyền kiểm soát nội dung tu chính. Vì vậy ông không thể yêu cầu thẩm tra nội dung và buộc phải ký dù có nghi ngại.
Ông cho rằng nhà nước pháp quyền dân chủ hình thành sau 1989 từ di sản 1956 đã chấm dứt; thể chế tổng thống sẽ lệ thuộc vào hành pháp và chính trị, suy giảm vai trò đối trọng. Sửa đổi đặt trần 70 tuổi cho thẩm phán hiến pháp, khiến Polt Péter và ba người khác trên 70 kết thúc nhiệm vụ trong hai tháng; chủ tịch Tòa án Hiến pháp do các thẩm phán bầu; nhiệm kỳ thẩm phán giảm từ 12 xuống 9 năm. Thẩm phán có vai trò lớn hơn trong chọn và bãi nhiệm lãnh đạo Văn phòng Tư pháp Quốc gia (Országos Bírósági Hivatal) và Tòa án Tối cao Kúria (Kúria); hai chức danh này do Quốc hội (Országgyűlés) bầu 6 năm và không tái cử. Từ 1/10, gọi lại đơn vị hành chính là “megye”; bãi quyền phủ quyết của Hội đồng Ngân sách (Költségvetési Tanács); giải thể Lực lượng Bảo vệ Nghị viện; khôi phục một phần thẩm quyền giám sát ngân sách–thuế của Tòa án Hiến pháp; thu hẹp phạm vi luật cần đa số 2/3; lập Cơ quan Thu hồi và Bảo vệ Tài sản Quốc gia (Nemzeti Vagyonvisszaszerzési és Védelmi Hivatal) với lãnh đạo do Quốc hội bầu 2/3 trong 6 năm; áp trần 12 năm cho nghị sĩ, ai đã qua 3 nhiệm kỳ không thể ứng cử ngay kỳ tới.
Bối cảnh: Sulyok Tamás được bầu năm 2024 sau khi Novák Katalin từ chức, lẽ ra tại nhiệm đến 4/3/2029. Trong vận động, Magyar Péter cam kết nếu có đa số 2/3 của Tisza Párt sẽ sửa Hiến pháp để thay các “bù nhìn” do Fidesz bổ nhiệm; sau chiến thắng, ông yêu cầu các chức danh chủ chốt tự nguyện rời vị trí trước 31/5, không ai làm theo nên đề xuất sửa đổi nêu rõ nhiệm kỳ tổng thống đương nhiệm chấm dứt ngay sau khi tu chính có hiệu lực.
Magyar Péter chỉ trích Sulyok không thể hiện sự thống nhất dân tộc, phục tùng chính phủ Orbán và không lên tiếng về các vấn đề xã hội. Sulyok đáp lại rằng vai trò tổng thống cần tránh can dự tranh cãi đảng phái, chỉ can thiệp khi hệ thống có rối loạn mang tính hệ thống. Ông nhiều lần nêu quan ngại hiến định, tìm đến Tòa án Hiến pháp và Ủy ban Venice (Velencei Bizottság) thuộc Hội đồng châu Âu (Európa Tanács), cho rằng kế hoạch vi phạm nhà nước pháp quyền, dân chủ và nguyên tắc phân quyền, đe dọa nền dân chủ hiến định dựa trên giá trị châu Âu; ông nhấn mạnh không một sự ủy quyền dân chủ nào cho phép xâm hại các nguyên tắc và quyền cơ bản.
Fidesz phản ứng gọi đây là “kết thúc dân chủ hiến định và khởi đầu chuyên quyền”, tổ chức biểu tình trước Sándor-palota; Gulyás Gergely cảnh báo tiền lệ nguy hiểm. Magyar Péter khẳng định tu chính chỉ nhằm chấm dứt một tình thế đơn nhất, nghiêm trọng và không bền vững, không phải giấy phép để mọi đa số mới tùy nghi bãi nhiệm và thay người.
Trong 30 ngày, Quốc hội sẽ bỏ phiếu kín bầu tổng thống mới; Chủ tịch Quốc hội Forsthoffer Ágnes ấn định thời điểm, và người trúng cử nhậm chức sau 8 ngày công bố kết quả. Trước đó, Forsthoffer tạm thực thi quyền hạn của tổng thống; một phó chủ tịch đảm nhiệm phần việc của chủ tịch Quốc hội. Ứng viên phải là công dân Hungary từ 35 tuổi, cần ít nhất 40 chữ ký nghị sĩ; hiện chỉ Tisza Párt và nhóm Fidesz 44 người có thể tự đề cử. Magyar nói sẽ đề xuất nhân vật thể hiện sự thống nhất và có thể được phe đối lập ủng hộ, đồng thời để ngỏ khả năng Hiến pháp mới qua trưng cầu có thể chuyển sang bầu tổng thống trực tiếp.
Ông lập luận mọi quyền lực chỉ có thể được hiểu trong khuôn khổ pháp luật, và khi chính trị sức mạnh loại bỏ các giới hạn pháp lý, hệ quả khó lường. Theo ông, trường hợp hiện nay là chưa từng có trong 36 năm dân chủ hậu chuyển đổi. Tổng thống có thể bảo vệ trật tự hiến định trước cơ quan lập pháp trong phạm vi thẩm quyền, nhưng Hiến pháp hiện hành không trao cho tổng thống hay Tòa án Hiến pháp (Alkotmánybíróság) quyền kiểm soát nội dung tu chính. Vì vậy ông không thể yêu cầu thẩm tra nội dung và buộc phải ký dù có nghi ngại.
Ông cho rằng nhà nước pháp quyền dân chủ hình thành sau 1989 từ di sản 1956 đã chấm dứt; thể chế tổng thống sẽ lệ thuộc vào hành pháp và chính trị, suy giảm vai trò đối trọng. Sửa đổi đặt trần 70 tuổi cho thẩm phán hiến pháp, khiến Polt Péter và ba người khác trên 70 kết thúc nhiệm vụ trong hai tháng; chủ tịch Tòa án Hiến pháp do các thẩm phán bầu; nhiệm kỳ thẩm phán giảm từ 12 xuống 9 năm. Thẩm phán có vai trò lớn hơn trong chọn và bãi nhiệm lãnh đạo Văn phòng Tư pháp Quốc gia (Országos Bírósági Hivatal) và Tòa án Tối cao Kúria (Kúria); hai chức danh này do Quốc hội (Országgyűlés) bầu 6 năm và không tái cử. Từ 1/10, gọi lại đơn vị hành chính là “megye”; bãi quyền phủ quyết của Hội đồng Ngân sách (Költségvetési Tanács); giải thể Lực lượng Bảo vệ Nghị viện; khôi phục một phần thẩm quyền giám sát ngân sách–thuế của Tòa án Hiến pháp; thu hẹp phạm vi luật cần đa số 2/3; lập Cơ quan Thu hồi và Bảo vệ Tài sản Quốc gia (Nemzeti Vagyonvisszaszerzési és Védelmi Hivatal) với lãnh đạo do Quốc hội bầu 2/3 trong 6 năm; áp trần 12 năm cho nghị sĩ, ai đã qua 3 nhiệm kỳ không thể ứng cử ngay kỳ tới.
Bối cảnh: Sulyok Tamás được bầu năm 2024 sau khi Novák Katalin từ chức, lẽ ra tại nhiệm đến 4/3/2029. Trong vận động, Magyar Péter cam kết nếu có đa số 2/3 của Tisza Párt sẽ sửa Hiến pháp để thay các “bù nhìn” do Fidesz bổ nhiệm; sau chiến thắng, ông yêu cầu các chức danh chủ chốt tự nguyện rời vị trí trước 31/5, không ai làm theo nên đề xuất sửa đổi nêu rõ nhiệm kỳ tổng thống đương nhiệm chấm dứt ngay sau khi tu chính có hiệu lực.
Magyar Péter chỉ trích Sulyok không thể hiện sự thống nhất dân tộc, phục tùng chính phủ Orbán và không lên tiếng về các vấn đề xã hội. Sulyok đáp lại rằng vai trò tổng thống cần tránh can dự tranh cãi đảng phái, chỉ can thiệp khi hệ thống có rối loạn mang tính hệ thống. Ông nhiều lần nêu quan ngại hiến định, tìm đến Tòa án Hiến pháp và Ủy ban Venice (Velencei Bizottság) thuộc Hội đồng châu Âu (Európa Tanács), cho rằng kế hoạch vi phạm nhà nước pháp quyền, dân chủ và nguyên tắc phân quyền, đe dọa nền dân chủ hiến định dựa trên giá trị châu Âu; ông nhấn mạnh không một sự ủy quyền dân chủ nào cho phép xâm hại các nguyên tắc và quyền cơ bản.
Fidesz phản ứng gọi đây là “kết thúc dân chủ hiến định và khởi đầu chuyên quyền”, tổ chức biểu tình trước Sándor-palota; Gulyás Gergely cảnh báo tiền lệ nguy hiểm. Magyar Péter khẳng định tu chính chỉ nhằm chấm dứt một tình thế đơn nhất, nghiêm trọng và không bền vững, không phải giấy phép để mọi đa số mới tùy nghi bãi nhiệm và thay người.
Trong 30 ngày, Quốc hội sẽ bỏ phiếu kín bầu tổng thống mới; Chủ tịch Quốc hội Forsthoffer Ágnes ấn định thời điểm, và người trúng cử nhậm chức sau 8 ngày công bố kết quả. Trước đó, Forsthoffer tạm thực thi quyền hạn của tổng thống; một phó chủ tịch đảm nhiệm phần việc của chủ tịch Quốc hội. Ứng viên phải là công dân Hungary từ 35 tuổi, cần ít nhất 40 chữ ký nghị sĩ; hiện chỉ Tisza Párt và nhóm Fidesz 44 người có thể tự đề cử. Magyar nói sẽ đề xuất nhân vật thể hiện sự thống nhất và có thể được phe đối lập ủng hộ, đồng thời để ngỏ khả năng Hiến pháp mới qua trưng cầu có thể chuyển sang bầu tổng thống trực tiếp.
