Mỹ và Iran đạt ngừng bắn tạm thời 2 tuần để mở đường cho đàm phán tại Islamabad từ ngày 10/4, nhưng khác biệt sâu sắc trong các bản kế hoạch khiến triển vọng ngừng bắn lâu dài hay hòa bình vẫn mờ mịt theo đánh giá của giới quan sát.

Đối với Iran, thỏa thuận được chốt 90 phút trước hạn chót Mỹ về mở lại eo biển Hormuz giúp né đòn tấn công từng bị Tổng thống Mỹ Donald Trump đe dọa. Với Mỹ, khoảng nghỉ này có thể hạ nhiệt chia rẽ nội bộ, tránh rủi ro lạm phát và giảm tác động tiêu cực tới chiến dịch “Make America Great Again” cũng như cơ hội của đảng Cộng hòa trước bầu cử giữa nhiệm kỳ tháng 11.

Hội đồng An ninh Quốc gia Iran thông báo đàm phán dựa trên kế hoạch 10 điểm: Mỹ cam kết không tấn công thêm; Iran tiếp tục kiểm soát Hormuz; công nhận quyền làm giàu urani; dỡ bỏ toàn bộ trừng phạt chính và thứ cấp; chấm dứt hiệu lực mọi nghị quyết của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc và của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA); bồi thường thiệt hại cho Iran; rút toàn bộ lực lượng chiến đấu Mỹ khỏi khu vực; chấm dứt giao tranh trên mọi mặt trận, bao gồm Liban. Tehran coi việc chấp nhận các điều kiện này là nâng cam kết song phương thành nghĩa vụ pháp lý quốc tế. Ông Trump gọi đây là “cơ sở khả thi”, nhưng mức độ Mỹ có thể chấp thuận chưa rõ, dù việc tạm ngừng tiếng súng sau 6 tuần xung đột phần nào thể hiện thiện chí.

Trước đó 2 tuần, Iran đã bác kế hoạch 15 điểm của Mỹ. Theo Channel 12 (Israel), Mỹ yêu cầu Iran dỡ toàn bộ năng lực hạt nhân, tháo dỡ các cơ sở chủ chốt ở Natanz, Isfahan, Fordow; cam kết không theo đuổi vũ khí hạt nhân; ngừng làm giàu urani và bàn giao toàn bộ urani làm giàu cho IAEA; cho IAEA tiếp cận đầy đủ và minh bạch; chấm dứt hỗ trợ tài chính, quân sự cho các lực lượng đồng minh trong khu vực. Mỹ còn muốn biến Hormuz thành vùng biển tự do, giới hạn tầm bắn và số lượng tên lửa của Iran, về lâu dài chỉ dùng cho “tự vệ”, còn quyết định về chương trình tên lửa sẽ bàn sau. Đổi lại, Mỹ dỡ toàn bộ trừng phạt, hỗ trợ chương trình hạt nhân dân sự tại Bushehr và loại bỏ cơ chế “snapback”.

Chuyên gia Ngưu Tân Xuân (Đại học Ninh Hạ, Trung Quốc) nhận định khả năng thỏa hiệp thấp vì điều kiện hai bên khác biệt cơ bản. Mỹ đưa ra bộ yêu cầu khắt khe nhất, không chỉ cấm vũ khí hạt nhân mà cả mọi hoạt động hạt nhân dân sự trên lãnh thổ Iran, đồng thời đòi hạn chế tên lửa – điều Tehran khẳng định không thể bàn. Mỹ cũng khó đáp ứng yêu cầu bồi thường thiệt hại. Nếu không điều chỉnh, thỏa thuận là bất khả thi.

Phó Giáo sư Nader Hashemi (Đại học Georgetown) tỏ ra thận trọng, nhấn mạnh 2 tuần là quá ngắn và cần nỗ lực ngoại giao mạnh để ngăn xung đột bùng phát trở lại. Nhiều vấn đề then chốt chưa được xử lý, đặc biệt là yêu cầu dỡ bỏ toàn bộ trừng phạt của Iran.

Xung đột tạm ở thế giằng co: Mỹ muốn giảm căng thẳng nhưng vẫn giữ răn đe, Iran duy trì lập trường cứng rắn. Thỏa thuận ngừng bắn mong manh, tiềm ẩn kẽ hở có thể kích hoạt lại giao tranh, song trước mắt giúp tránh một thảm họa nhân đạo và mở cơ hội đàm phán hướng tới giải pháp bền vững. Ông Trump cho biết Trung Quốc đã góp phần đưa Iran vào bàn đàm phán.