Tòa án Hiến pháp Cộng hòa Séc (Ústavní soud) ra lệnh chính phủ phải đưa Tổng thống Petr Pavel vào phái đoàn dự thượng đỉnh Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) tại Ankara. Quyết định này làm nổi lên câu hỏi rộng hơn về thẩm quyền quyết định thành phần và vai trò lãnh đạo các phái đoàn Séc tại các hội nghị quốc tế, trong bối cảnh thượng đỉnh sẽ thảo luận chi tiêu quốc phòng, hỗ trợ Ukraine và tương lai hợp tác xuyên Đại Tây Dương.

Sau khi chính phủ của Andrej Babiš quyết định không đưa ông Pavel vào phái đoàn dự thượng đỉnh tháng 7, tổng thống đã nộp đơn kiện thẩm quyền và Tòa án Hiến pháp nhanh chóng ban hành lệnh khẩn cấp tạm thời buộc phải công nhận ông. Đây là tiền lệ đầu tiên một tổng thống Séc kiện chính phủ về chuyến công du. Về tiền lệ ngoại giao, từ Madrid 1997 qua Washington, Praha, Bucharest đến Chicago 2012, phái đoàn Séc tại thượng đỉnh NATO luôn có cả nguyên thủ quốc gia và thủ tướng, bất kể khác biệt chính trị.

Nguồn cơn va chạm gắn với chính sách quốc phòng: chính phủ thừa nhận năm nay không đạt mức 2% GDP cho quốc phòng và muốn sang Ankara giải trình, trong khi ông Pavel cảnh báo lập trường như vậy khó thuyết phục đồng minh. Bộ trưởng Ngoại giao Petr Macinka, người đẩy căng thẳng lên cao và gọi lệnh tạm thời là “mưu toan đảo chính hiến pháp”, tìm cách giữ phái đoàn không có tổng thống để “nói bằng một tiếng nói”, nhưng tòa bác bỏ. Thẩm phán báo cáo Pavel Šámal nhấn mạnh sự hiện diện của tổng thống tại thượng đỉnh NATO là thông lệ lâu năm; ngoại lệ duy nhất là Miloš Zeman năm 2022 vì lý do sức khỏe.

Thượng đỉnh ngày 7–8/7 tập trung ba chủ đề: kiểm điểm việc thực hiện cam kết La Hay năm ngoái khi 32 thành viên lần đầu nhất trí mục tiêu chi 5% GDP cho quốc phòng vào năm 2035; đây là phép thử đầu tiên về ai làm được và ai chưa, với Cộng hòa Séc cùng Albania ở nhóm cuối. Chủ đề thứ hai là Ukraine, khi châu Âu năm 2025 lần đầu vượt Mỹ về khối lượng hỗ trợ quân sự cho Kyiv; Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelenskyj dự kiến tham dự. Chủ đề thứ ba là sự thống nhất xuyên Đại Tây Dương, trong bối cảnh Tổng thống Mỹ Donald Trump gần đây nghi ngờ giá trị của NATO và chỉ trích các đồng minh về thái độ với các đòn tấn công Mỹ–Israel nhằm vào Iran.

Đối với phái đoàn Séc, đây là cuộc họp nhạy cảm: ông Pavel, cựu Chủ tịch Ủy ban Quân sự NATO, sẽ ngồi cùng bàn khi chính phủ giải thích việc không đáp ứng các cam kết mà phần lớn đồng minh đang đạt hoặc vượt. Việc hai nhân vật hiến định có quan điểm rất khác nhau sẽ phân chia vai trò ra sao sẽ do chính phủ bàn thảo trong phiên họp thứ Hai tới.

Sau quyết định công nhận, tranh cãi chưa khép lại. Ông Pavel khẳng định nếu tổng thống có mặt trong bất kỳ phái đoàn nào thì mặc nhiên là trưởng đoàn và tự quyết định tham dự các phần họp, từ tiệc tối không chính thức đến phiên chính. Ông Macinka phản bác rằng tòa chỉ công nhận tư cách thành viên, không phải quyền trưởng đoàn; vấn đề ai lãnh đạo phái đoàn chưa được giải quyết. Chánh án Josef Baxa nêu rõ đây là biện pháp một lần cho Ankara; tranh chấp thẩm quyền chính sẽ xét vào mùa thu, gồm cả quyền hạn phát sinh từ sự tham dự của tổng thống.

Bước đi tố tụng của ông Pavel mang tính đột phá vì luật về Tòa án Hiến pháp không quy định rõ lệnh tạm thời trong tranh chấp thẩm quyền; tòa đã linh hoạt chấp nhận. Quyền quyết định thành phần phái đoàn tại các thượng đỉnh quốc tế sẽ được phán quyết vào mùa thu. Bối cảnh “kohabitace” không chỉ riêng Séc: thuật ngữ này được chính ông Macinka nhắc đến trong tin nhắn với cố vấn tổng thống Petr Kolář; tại Pháp, Jacques Chirac và Lionel Jospin từng chia sẻ quyền lực suốt 5 năm và cùng đại diện đất nước tại các diễn đàn quốc tế. Tình huống tương tự cũng có ở Ba Lan, nơi Thủ tướng Donald Tusk “kohabituje” với Karol Nawrocki; ở đó không ai tranh cãi chuyện tổng thống “được” dự thượng đỉnh, cả hai đơn giản cùng đi.