Trump lặp lại khẩu hiệu cứng rắn “ném bom Iran về thời đồ đá” trong bài diễn văn truyền hình giờ vàng, được so sánh với chiến tranh Việt Nam: dù có thể có thắng lợi quân sự, nguy cơ thua chiến lược và suy yếu ảnh hưởng Mỹ là rõ. Khác với Việt Nam, cuộc đối đầu hiện nay đe dọa kéo cả thế giới vào khủng hoảng kinh tế sâu rộng.
Trump khẳng định đã có “thay đổi chế độ” ở Iran và nói trên Truth Social rằng một lãnh đạo mới ôn hòa hơn cầu hòa, nhưng Masúd Pezeškjan vẫn là tổng thống, còn Modžtába Chámenejí kế vị cha mình Alí. Nhiều chuyên gia nhận định các nhân sự mới trẻ hơn, cứng rắn và liều lĩnh hơn; Ali Vaez từ Nhóm Khủng hoảng Quốc tế (International Crisis Group) cho rằng họ sẵn sàng chấp nhận rủi ro lớn. Ngay cả tân lãnh đạo Hội đồng An ninh Quốc gia bị mô tả là cực đoan đến mức Kásim Solejmájní từng phản đối; Solejmájní đã bị Mỹ tiêu diệt năm 2020.
Dù Mỹ thực hiện nhiều đòn không kích hiệu quả vào quân đội và công nghiệp Iran, Tehran không coi mình bại trận, chấp nhận chịu thêm tổn thất và chuẩn bị phản kích. Lợi thế then chốt của Iran là khả năng gây thiệt hại nặng cho kinh tế toàn cầu, trước hết bằng việc phong tỏa eo biển Hormuz, cùng các công cụ khác trong tay.
Đích đến của chiến tranh không rõ ràng: Trump hứa “thắng trong 2–3 tuần” với đòn đánh mạnh hơn, nhưng không nói cụ thể. Khả năng không kích mở rộng sang mục tiêu dân sự hay đánh bộ bị đặt dấu hỏi; phương án chiếm đảo Charg khó giúp mở eo Hormuz vì cách điểm nghẽn khoảng 350 km. Lập luận đánh vào “trái tim” hóa dầu Iran cũng mâu thuẫn khi Mỹ đang nới trừng phạt dầu để kìm giá; theo nhiều chuyên gia, Iran có thể chịu hụt xuất khẩu trong ngắn và trung hạn nhờ đã thu về thêm hàng tỷ USD khi giá cao.
Nguy cơ đáp trả khốc liệt gồm phong tỏa kéo dài, phá hoại hạ tầng khai thác trong khu vực và, với sự hỗ trợ của Houthi ở Yemen, tê liệt vận tải biển. Christine Lagarde của Ngân hàng Trung ương châu Âu cảnh báo cú sốc vượt ngoài tưởng tượng, còn nhà đầu tư Patrick Boyle ví thế giới đang “tiến sát mép vực”. Mỗi ngày Hormuz tắc nghẽn gây thiệt hại lâu dài: mỏ dầu không thể “tắt-bật” tức thì, các cơ sở LNG ở Qatar cần 3–5 năm sửa chữa; thiếu phân bón từ Vịnh Ba Tư có thể đẩy hàng chục triệu người vào nạn đói theo Liên Hợp Quốc.
Khủng hoảng nhiên liệu đã lan từ châu Âu sang châu Á và Australia; Mỹ đỡ sốc hơn nhờ tự cung nhiên liệu, còn châu Âu rất dễ tổn thương. Đức hạ một nửa dự báo tăng trưởng, có thể chỉ tăng 0,6% GDP nếu tình hình dịu trước mùa hè; ngược lại, rủi ro thiếu khí đốt và giá điện vọt cao trước mùa đông là đáng kể. Với Cộng hòa Séc phụ thuộc vào kinh tế Đức, cú sốc lan truyền là rõ ràng. Thủ tướng Đức Friedrich Merz cảnh báo xung đột khu vực có thể nặng như đại dịch covid hay giai đoạn đầu chiến tranh Ukraine.
Các nước Vùng Vịnh, đặc biệt Ả Rập Xê Út và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, lo kịch bản bất ổn kéo dài và Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran thu “mã lộ” qua Hormuz. Bahrain thúc đẩy Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc ra nghị quyết cho phép dùng vũ lực bảo đảm tự do hàng hải; Vương quốc Anh chủ trì đàm phán nhằm kết nối một liên minh và xây dựng chiến lược thay vì hành động đơn lẻ.
Trong khi đó, Mỹ dưới thời Trump bị cho là thiếu chiến lược rõ ràng; đe dọa rời NATO và công kích đồng minh không thể thay thế kế hoạch tổng thể. Đồng minh đặt câu hỏi về tính khả thi của việc “mở” Hormuz bằng vũ lực khi ngay cả hải quân Mỹ cũng tránh áp sát bờ Iran. Axios thuật lại sự lúng túng ngay trong nội bộ: Trump lúc muốn thoát chiến tranh, lúc lại muốn leo thang; cựu cố vấn Nhà Trắng nói kế hoạch chỉ có cho “tuần đầu”, sau đó là ứng biến — một sự ứng biến có thể khiến cả thế giới trả giá đắt.
