Tóm tắt
Trong các khu dân cư nghèo ở Valea Jiului, quần áo second-hand được dùng thay than và củi để sưởi, biến mùi núi và than đá quen thuộc thành khói nhựa, vải cháy nồng nặc. Tập quán này lan rộng trong bối cảnh thiếu thốn và đã trở thành nguồn ô nhiễm độc hại cho cả người đốt lẫn cộng đồng xung quanh.
Sau gần hai thế kỷ dựa vào than và gỗ, việc đóng cửa dần các mỏ trong ba thập niên qua đã làm cạn nguồn cung truyền thống, khiến nhiều gia đình thu nhập thấp chuyển sang đốt rác dệt may. Khói đen độc bốc lên thường xuyên trên Petroșani, Aninoasa, Vulcan, gây bức xúc. Ngày 5/11, Bộ trưởng Natalia Intotero của Bộ Môi trường, Nước và Rừng (Ministerul Mediului, Apelor și Pădurilor) cho biết sẽ nối lại một sắc lệnh khẩn cấp dang dở từ 2023, phối hợp cùng Cơ quan Bảo vệ Môi trường (Garda de Mediu) để giảm ô nhiễm; chương trình hỗ trợ lắp pin mặt trời từng triển khai nhưng ít người đăng ký.
Năm 2023, Đại học Petroșani (Universitatea din Petroșani) do các giảng viên Csaba Lorinț, Ciprian Danciu và Răzvan Itu chủ trì đã khảo sát hiện tượng đốt vải và giày dép trong các khu thuộc địa công nhân cũ. Nhóm mua nhiều bao đồ cũ bán với giá 1–5 lei/bao, thậm chí ghi rõ “để đốt”, gồm polyester, acrylic, elastane, polyamide, viscose, polyurethane, bông, len cùng phụ kiện kim loại, nhựa; riêng giày cũ cũng được phân tích. Mục tiêu là đo cả chất lượng không khí và biến đổi vi khí hậu trong nhà khi dùng các “nhiên liệu” này.
Thí nghiệm trong một phòng có bếp lò mô phỏng điều kiện ở Colonia Petroșani, lần lượt đốt gỗ, bông, len, hỗn hợp tự nhiên–tổng hợp, vật liệu tổng hợp và giày. Nhóm theo dõi bụi lơ lửng, formaldehyde, CO2 và hợp chất hữu cơ bay hơi trong phòng và tại ống khói. Kết quả cho thấy mức ô nhiễm tăng vọt khi đốt dệt may so với gỗ, và các chất độc thoát qua ống khói có thể ảnh hưởng cả các khu lân cận; phơi nhiễm dài hạn gây rủi ro đáng kể cho sức khỏe cư dân.
Lượng đồ second-hand khổng lồ đổ về cũng làm trầm trọng vấn đề. Tháng 2/2024, hơn 1.700 tấn quần áo, giày dép, đồ chơi và hàng đã qua sử dụng nhập từ ngoài Romania bị phát hiện lưu trữ trái phép tại hai kho ở Valea Jiului, chuẩn bị đưa ra bán, theo Thanh tra Cảnh sát Tỉnh Hunedoara (Inspectoratul de Poliție Județean Hunedoara). Nhiều lô vào cửa hàng, nhiều lô được người dân mua về đốt, số khác bị bỏ trôi nổi hoặc chôn lấp; ở Aninoasa, hàng tấn vải cũ còn chất trong một tòa nhà công cộng cũ và tàn tích mỏ.
Năm 2025, một nghiên cứu đăng trên Tạp chí khoa học Sustainability (Sustainability) do Csaba Lorinț đứng đầu đã lập 42 điểm quan trắc ở Colonia Petroșani, trung tâm thành phố, Brădet và vùng núi Rusu, Parâng để phân bố ô nhiễm trong bồn địa Petroșani. Mức ô nhiễm cao nhất xuất hiện ở các khu thuộc địa cũ ven lũng Jiului, nơi không có hệ thống sưởi trung tâm hay khí đốt, cư dân vẫn đốt than, dệt may, giày dép và thải trực tiếp qua ống khói không lọc. Ban ngày, bụi lơ lửng ở Colonia cao gấp 2,8–3,5 lần trung tâm; ban đêm, hợp chất hữu cơ bay hơi cao gấp 5,4–6,1 lần.
Địa hình thung lũng dài, bốn bề là núi Retezat, Șureanu, Parâng và Vâlcan cản gió khiến không khí khó khuếch tán, làm tích tụ chất bẩn; tuyết mùa đông có thể giữ lại một phần hạt ô nhiễm. Các khu thuộc địa mỏ hình thành từ giữa thế kỷ XIX gắn liền với than: đường sắt hẹp từng chở than phân phối định mức cho hộ thợ mỏ, được các tác phẩm của Geo Bogza mô tả đậm nét. Đến nay, nhiều khu vẫn nghèo, thiếu tiện ích hiện đại, công trình xuống cấp hoặc bị phá dỡ thay bằng nhà ở mới thời kỳ sau.
Sau gần hai thế kỷ dựa vào than và gỗ, việc đóng cửa dần các mỏ trong ba thập niên qua đã làm cạn nguồn cung truyền thống, khiến nhiều gia đình thu nhập thấp chuyển sang đốt rác dệt may. Khói đen độc bốc lên thường xuyên trên Petroșani, Aninoasa, Vulcan, gây bức xúc. Ngày 5/11, Bộ trưởng Natalia Intotero của Bộ Môi trường, Nước và Rừng (Ministerul Mediului, Apelor și Pădurilor) cho biết sẽ nối lại một sắc lệnh khẩn cấp dang dở từ 2023, phối hợp cùng Cơ quan Bảo vệ Môi trường (Garda de Mediu) để giảm ô nhiễm; chương trình hỗ trợ lắp pin mặt trời từng triển khai nhưng ít người đăng ký.
Năm 2023, Đại học Petroșani (Universitatea din Petroșani) do các giảng viên Csaba Lorinț, Ciprian Danciu và Răzvan Itu chủ trì đã khảo sát hiện tượng đốt vải và giày dép trong các khu thuộc địa công nhân cũ. Nhóm mua nhiều bao đồ cũ bán với giá 1–5 lei/bao, thậm chí ghi rõ “để đốt”, gồm polyester, acrylic, elastane, polyamide, viscose, polyurethane, bông, len cùng phụ kiện kim loại, nhựa; riêng giày cũ cũng được phân tích. Mục tiêu là đo cả chất lượng không khí và biến đổi vi khí hậu trong nhà khi dùng các “nhiên liệu” này.
Thí nghiệm trong một phòng có bếp lò mô phỏng điều kiện ở Colonia Petroșani, lần lượt đốt gỗ, bông, len, hỗn hợp tự nhiên–tổng hợp, vật liệu tổng hợp và giày. Nhóm theo dõi bụi lơ lửng, formaldehyde, CO2 và hợp chất hữu cơ bay hơi trong phòng và tại ống khói. Kết quả cho thấy mức ô nhiễm tăng vọt khi đốt dệt may so với gỗ, và các chất độc thoát qua ống khói có thể ảnh hưởng cả các khu lân cận; phơi nhiễm dài hạn gây rủi ro đáng kể cho sức khỏe cư dân.
Lượng đồ second-hand khổng lồ đổ về cũng làm trầm trọng vấn đề. Tháng 2/2024, hơn 1.700 tấn quần áo, giày dép, đồ chơi và hàng đã qua sử dụng nhập từ ngoài Romania bị phát hiện lưu trữ trái phép tại hai kho ở Valea Jiului, chuẩn bị đưa ra bán, theo Thanh tra Cảnh sát Tỉnh Hunedoara (Inspectoratul de Poliție Județean Hunedoara). Nhiều lô vào cửa hàng, nhiều lô được người dân mua về đốt, số khác bị bỏ trôi nổi hoặc chôn lấp; ở Aninoasa, hàng tấn vải cũ còn chất trong một tòa nhà công cộng cũ và tàn tích mỏ.
Năm 2025, một nghiên cứu đăng trên Tạp chí khoa học Sustainability (Sustainability) do Csaba Lorinț đứng đầu đã lập 42 điểm quan trắc ở Colonia Petroșani, trung tâm thành phố, Brădet và vùng núi Rusu, Parâng để phân bố ô nhiễm trong bồn địa Petroșani. Mức ô nhiễm cao nhất xuất hiện ở các khu thuộc địa cũ ven lũng Jiului, nơi không có hệ thống sưởi trung tâm hay khí đốt, cư dân vẫn đốt than, dệt may, giày dép và thải trực tiếp qua ống khói không lọc. Ban ngày, bụi lơ lửng ở Colonia cao gấp 2,8–3,5 lần trung tâm; ban đêm, hợp chất hữu cơ bay hơi cao gấp 5,4–6,1 lần.
Địa hình thung lũng dài, bốn bề là núi Retezat, Șureanu, Parâng và Vâlcan cản gió khiến không khí khó khuếch tán, làm tích tụ chất bẩn; tuyết mùa đông có thể giữ lại một phần hạt ô nhiễm. Các khu thuộc địa mỏ hình thành từ giữa thế kỷ XIX gắn liền với than: đường sắt hẹp từng chở than phân phối định mức cho hộ thợ mỏ, được các tác phẩm của Geo Bogza mô tả đậm nét. Đến nay, nhiều khu vẫn nghèo, thiếu tiện ích hiện đại, công trình xuống cấp hoặc bị phá dỡ thay bằng nhà ở mới thời kỳ sau.