Vàng vốn được xem là nơi trú ẩn an toàn, nhưng vài tháng hỗn loạn địa chính trị đã khiến nó biến động dữ dội. Cuối tháng 1, giá chạm đỉnh lịch sử gần US$5,600 mỗi ounce – gấp đôi cùng kỳ năm trước – rồi mất khoảng 20% khi xung đột lớn nổ ra ở Trung Đông và Mỹ cùng Israel ném bom Iran. Dù vậy, theo chuẩn lịch sử vàng vẫn ở mức cao, tăng gần 300% trong thập kỷ, phần lớn nhờ làn sóng tài chính hóa và đầu cơ qua các sản phẩm phái sinh và quỹ bám theo giá.

Nhìn vào cơ chế phòng vệ, phòng hộ là công cụ di chuyển ngược thị trường trong dài hạn, còn “nơi trú ẩn” chỉ phát huy khi khủng hoảng bất ngờ. Nghiên cứu năm 2016 cho thấy vàng mang tính trú ẩn với thị trường cổ phiếu ở Australia, Mỹ, Đức và Pháp: trong khủng hoảng tài chính 2008, vàng ổn định nhất trong nhóm kim loại quý; và năm 2011 khi Công ty xếp hạng tín nhiệm Standard & Poor’s (Standard & Poor’s, S&P) hạ bậc tín nhiệm của Mỹ, vàng cũng giữ vững hơn phần còn lại. Những cú sốc này đều bắt nguồn từ hệ thống tài chính.

Hiện tại, thế giới đối mặt một cú sốc năng lượng khác biệt: nguồn cung dầu bị gián đoạn, cơ sở dầu khí ở Trung Đông bị tổn hại. Sách giáo khoa thường kỳ vọng dòng tiền “chạy về chất lượng”, đổ vào tài sản an toàn như vàng. Nhưng nghiên cứu năm 2025 cho thấy bức tranh tinh tế hơn: vàng vẫn là lựa chọn khi rời bỏ rủi ro, song không còn là “boong-ke” bất khả xâm phạm; nó hấp thụ một phần biến động từ chứng khoán và thị trường năng lượng, nên giá có thể giảm trong khủng hoảng năng lượng.

Hiệu ứng lan tỏa diễn ra khi hỗn loạn khiến nhà đầu tư lớn buộc phải bán vàng để bù lỗ ở nơi khác hoặc đáp ứng margin call và nghĩa vụ tài chính. Một số khác tranh thủ chốt lời sau đợt tăng mạnh hoặc tái cân bằng danh mục, tạo thêm áp lực bán ngắn hạn lên giá vàng.

Về giá trị thực tiễn, vàng có nhu cầu công nghiệp hạn chế so với dầu. Khi khủng hoảng nghiêm trọng xảy ra, ưu tiên của nền công nghiệp toàn cầu nghiêng về dầu – đầu vào thiết yếu – hơn là vàng, làm suy yếu vai trò “tấm lưới an toàn” của vàng trong bối cảnh sốc năng lượng.

Quá trình tài chính hóa nhiều thập kỷ làm vàng được giao dịch “trên giấy” dễ dàng qua phái sinh và quỹ hoán đổi danh mục theo dõi giá. Sự trỗi dậy của đầu cơ khiến giá phụ thuộc nhiều vào dòng vốn hơn là cung cầu vật chất; khi nhà đầu tư nắm cả phái sinh vàng lẫn cổ phiếu, mức độ phơi nhiễm với cú sốc chung tăng mạnh. Kết quả là vàng không còn luôn tách biệt khỏi hoảng loạn thị trường và vai trò nơi trú ẩn bị suy giảm.