Tóm tắt
Không thông qua ngân sách vốn bị xem là thất bại chính trị, nhưng nội các thứ tư của Robert Fico lại chọn kịch bản đó để duy trì quyền lực trong năm cuối nhiệm kỳ. Lời đe dọa bầu cử sớm hụt hơi, còn ưu tiên chuyển sang bảo đảm “dovládnuť” bằng mọi giá, ngay cả khi chuẩn chính trị bị hạ thấp trước khi dự thảo ngân sách vào Quốc hội Slovakia (Národná rada Slovenskej republiky).
Theo thông lệ, ngân sách là công cụ cốt lõi thể hiện ủy nhiệm của đa số nghị viện; nếu không thông qua, thực chất chính phủ thiếu mandat để cai trị. Tuy nhiên, thay vì gắn ngân sách với tín nhiệm, chính phủ tính đến việc không cần ủy nhiệm đó. Trong bối cảnh này, đại biểu Ján Blcháč của Đảng Hlas-SD (Hlas – sociálna demokracia) nhắc tới vụ việc ở Tòa án Hiến pháp Slovakia (Ústavný súd) khi đối đáp với Michal Šimečka, nhưng điều đó không thay đổi trọng tâm rằng cuộc khủng hoảng nội bộ liên minh mới là rủi ro trực tiếp.
Phân tích pháp lý của Samuel Cíbik thuộc Viện Nhà nước và Pháp luật của Viện Hàn lâm Khoa học Slovakia (Ústav štátu a práva SAV) trên Báo SME (denník SME) nêu rõ: giải thích của Tòa án Hiến pháp sẽ ràng buộc cho tương lai, không hủy ngân sách đã được Quốc hội thông qua. Vì vậy, nếu kịp thông qua trước khi tòa ra phán quyết, ngân sách vẫn “an toàn” cho tới khi có một vụ kiện hiến định riêng. Lập luận đổ lỗi cho tòa hay phe đối lập vì nguy cơ provizórium do đó không đứng vững; nguyên nhân trực tiếp nằm ở bất ổn của liên minh cầm quyền.
Diễn biến thủ tục bộc lộ sự mong manh đó: Ủy ban Hiến pháp của Quốc hội không đủ túc số vì thiếu các nghị sĩ liên minh; việc bỏ phiếu về đề xuất của nghị sĩ Daniel Karas bị lùi tới gần 18:45; và toàn bộ dự luật chỉ vượt qua với 76 phiếu – một cách biệt sít sao. Nội dung sửa đổi lại được cài vào bằng một bản bổ sung của đại biểu ngay trong ngày, sau khi chương trình họp được thêm mục chỉ vài giờ trước khi biểu quyết.
Kịch bản của nội các khá rõ: hoặc thông qua ngân sách trước khi Tòa án Hiến pháp đưa ra cách hiểu có thể buộc chính phủ phải trình phương án cân bằng; hoặc, nếu ngân sách bị tuyên vi hiến về sau, tự động chuyển sang provizórium. Nếu ngân sách không qua ngay tại Quốc hội, kết quả cũng tương tự. Theo quy tắc provizórium mới, thay vì bị khống chế chi tiêu theo 1/12 ngân sách năm trước mỗi tháng, việc phân bổ do Bộ trưởng Tài chính Ladislav Kamenický quyết định, qua đó giảm động lực của Quốc hội phải sớm thông qua ngân sách và làm suy yếu đòn bẩy của các nhóm nghị sĩ ngoài liên minh như Tomáš Taraba.
Việc biến provizórium từ cơ chế “trừng phạt” chính phủ thiếu trách nhiệm thành lá bài trong tay Đảng SMER-SD (SMER – sociálna demokracia) giúp hành pháp có nhiều không gian xoay xở hơn trong chi tiêu. Khi mức ràng buộc của provizórium giảm, thủ tướng không có lý do gắn ngân sách với bỏ phiếu tín nhiệm, và Bộ trưởng Tài chính có thể định hình mức chi linh hoạt để duy trì điều hành.
Hệ quả là viễn cảnh không có ngân sách được phê chuẩn không còn đồng nghĩa với sụp đổ chính trị ngay lập tức. Trái lại, provizórium – theo các quy tắc mới – có thể trở thành phương án thuận lợi, cho phép chính phủ cầm quyền nốt nhiệm kỳ mà không cần đa số ổn định trong Quốc hội.
Theo thông lệ, ngân sách là công cụ cốt lõi thể hiện ủy nhiệm của đa số nghị viện; nếu không thông qua, thực chất chính phủ thiếu mandat để cai trị. Tuy nhiên, thay vì gắn ngân sách với tín nhiệm, chính phủ tính đến việc không cần ủy nhiệm đó. Trong bối cảnh này, đại biểu Ján Blcháč của Đảng Hlas-SD (Hlas – sociálna demokracia) nhắc tới vụ việc ở Tòa án Hiến pháp Slovakia (Ústavný súd) khi đối đáp với Michal Šimečka, nhưng điều đó không thay đổi trọng tâm rằng cuộc khủng hoảng nội bộ liên minh mới là rủi ro trực tiếp.
Phân tích pháp lý của Samuel Cíbik thuộc Viện Nhà nước và Pháp luật của Viện Hàn lâm Khoa học Slovakia (Ústav štátu a práva SAV) trên Báo SME (denník SME) nêu rõ: giải thích của Tòa án Hiến pháp sẽ ràng buộc cho tương lai, không hủy ngân sách đã được Quốc hội thông qua. Vì vậy, nếu kịp thông qua trước khi tòa ra phán quyết, ngân sách vẫn “an toàn” cho tới khi có một vụ kiện hiến định riêng. Lập luận đổ lỗi cho tòa hay phe đối lập vì nguy cơ provizórium do đó không đứng vững; nguyên nhân trực tiếp nằm ở bất ổn của liên minh cầm quyền.
Diễn biến thủ tục bộc lộ sự mong manh đó: Ủy ban Hiến pháp của Quốc hội không đủ túc số vì thiếu các nghị sĩ liên minh; việc bỏ phiếu về đề xuất của nghị sĩ Daniel Karas bị lùi tới gần 18:45; và toàn bộ dự luật chỉ vượt qua với 76 phiếu – một cách biệt sít sao. Nội dung sửa đổi lại được cài vào bằng một bản bổ sung của đại biểu ngay trong ngày, sau khi chương trình họp được thêm mục chỉ vài giờ trước khi biểu quyết.
Kịch bản của nội các khá rõ: hoặc thông qua ngân sách trước khi Tòa án Hiến pháp đưa ra cách hiểu có thể buộc chính phủ phải trình phương án cân bằng; hoặc, nếu ngân sách bị tuyên vi hiến về sau, tự động chuyển sang provizórium. Nếu ngân sách không qua ngay tại Quốc hội, kết quả cũng tương tự. Theo quy tắc provizórium mới, thay vì bị khống chế chi tiêu theo 1/12 ngân sách năm trước mỗi tháng, việc phân bổ do Bộ trưởng Tài chính Ladislav Kamenický quyết định, qua đó giảm động lực của Quốc hội phải sớm thông qua ngân sách và làm suy yếu đòn bẩy của các nhóm nghị sĩ ngoài liên minh như Tomáš Taraba.
Việc biến provizórium từ cơ chế “trừng phạt” chính phủ thiếu trách nhiệm thành lá bài trong tay Đảng SMER-SD (SMER – sociálna demokracia) giúp hành pháp có nhiều không gian xoay xở hơn trong chi tiêu. Khi mức ràng buộc của provizórium giảm, thủ tướng không có lý do gắn ngân sách với bỏ phiếu tín nhiệm, và Bộ trưởng Tài chính có thể định hình mức chi linh hoạt để duy trì điều hành.
Hệ quả là viễn cảnh không có ngân sách được phê chuẩn không còn đồng nghĩa với sụp đổ chính trị ngay lập tức. Trái lại, provizórium – theo các quy tắc mới – có thể trở thành phương án thuận lợi, cho phép chính phủ cầm quyền nốt nhiệm kỳ mà không cần đa số ổn định trong Quốc hội.