Mỹ và Trung Quốc đang theo đuổi hai con đường khác nhau về trí tuệ nhân tạo, sẽ định hình kinh tế, xã hội và cục diện quyền lực trong nhiều thế hệ. Ở Silicon Valley và Washington, AI được nhìn như lực phá vỡ giúp tái định hình ngành, lao động và mở rộng năng lực con người; ở Bắc Kinh, AI là công cụ tổ chức xã hội, tăng hiệu quả quản trị và duy trì ổn định hệ thống. Khác biệt cốt lõi là tầm nhìn về việc trí tuệ nên cư trú ở đâu và phục vụ mục đích nào.

Trong mô hình Mỹ, “trí tuệ” được coi như năng lực tự chủ: mục tiêu là tạo ra hệ thống có thể suy luận, sinh nội dung và hành động độc lập, xoay quanh câu hỏi công nghệ “máy móc có thể tiến xa đến đâu”. Ở Trung Quốc, trí tuệ là một chức năng: trọng tâm đặt vào ứng dụng để điều phối các hệ thống phức hợp, với câu hỏi “trí tuệ được dùng như thế nào”. Một bên không ngừng nâng trần năng lực hệ thống; bên kia xây hệ thống biết phối hợp.

Cách tiếp cận của Mỹ phản ánh logic kinh tế phân quyền, cạnh tranh và nhanh. AI chủ yếu do doanh nghiệp tư nhân phát triển, dựa vốn mạo hiểm và động lực thị trường; nhà nước tài trợ nghiên cứu, đặt rào chắn nhưng không chỉ đạo tập trung. Sau đột phá AI sinh nội dung năm 2023, vốn đổ vào các hệ thống tiên phong tăng mạnh, đẩy nhanh quy mô và năng lực mô hình. Tuy nhiên dữ liệu vẫn chia cắt, khả năng tương tác hạn chế, phối hợp chủ yếu tự nguyện, tạo nên hệ thống giàu tốc độ và đổi mới nhưng thiếu tích hợp.

Trung Quốc đi theo hướng khác: AI không chỉ là sản phẩm mà là bộ phận của một kiến trúc rộng lớn. Sáng kiến “AI+” được chuẩn hóa trong ý kiến năm 2025 của Quốc vụ viện (State Council) yêu cầu tích hợp xuyên suốt sản xuất, tài chính, y tế và quản trị đô thị, với mục tiêu ưu tiên là tích hợp hơn là chỉ đổi mới. Tại Hangzhou, nền tảng City Brain của Tập đoàn Alibaba (Alibaba) tận dụng dữ liệu thời gian thực để tối ưu giao thông, giảm tắc nghẽn và cải thiện ứng cứu. Trong tài chính, thanh toán số và nhân dân tệ số giúp nhìn rõ giao dịch để phát hiện rủi ro sớm. Các mảnh ghép này kết nối thành một kiến trúc lớn, khiến xã hội ngày càng “dễ đọc” về mặt tính toán; nhà nước quan sát mẫu hình, dự báo gián đoạn và can thiệp sớm, biến “trí tuệ” thành hạ tầng.

Khác biệt còn nằm ở quan niệm về dữ liệu: phương Tây ví dữ liệu như “dầu mỏ” khan hiếm để sở hữu và khai thác, còn Trung Quốc coi như “nước”, giá trị ở dòng chảy qua hệ thống để giảm phân mảnh. Trí tuệ được nhúng vào hoạt động thường nhật: nhà máy dùng cảm biến dự đoán hỏng hóc; bệnh viện dựa dữ liệu vùng để phát hiện bất thường; ngân hàng đánh giá hồ sơ vay theo mạng lưới giao dịch và hành vi. Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc (People’s Bank of China) ghi nhận nợ xấu trong danh mục SME giảm 19% nhờ mô hình tín dụng tích hợp. Trong nông nghiệp, hướng dẫn từ ảnh vệ tinh và cảm biến đất giúp giảm 12% lượng nước dùng và tăng 9% sản lượng cây trồng chất lượng cao theo sách trắng cấp tỉnh năm 2025.

Mức độ tích hợp này tái định hình quan hệ cá nhân – nhà nước. Ở Mỹ, hệ thống dữ liệu tập trung dễ gợi lo ngại về quyền riêng tư và giám sát; ở Trung Quốc, tham gia thường gắn với tiện ích và khả năng tiếp cận: thanh toán số giảm ma sát, hệ thống tích hợp đơn giản hóa giao dịch, tín dụng dựa dữ liệu mở rộng cơ hội. Sự đánh đổi được chấp nhận là tăng khả năng “đọc” xã hội để đổi lấy hiệu quả, với bất đối xứng khi nhà nước nhìn thấy nhiều hơn cá nhân, nhưng tính hữu dụng khiến hệ thống bền vững; rút lui là có thể, song tốn kém.

Khác biệt này đang lan ra toàn cầu. Nền tảng đô thị thông minh, hạ tầng số và hệ thống dữ liệu của Trung Quốc được triển khai tại một số nước châu Á, châu Phi và Mỹ Latinh như các gói tích hợp gồm phần cứng, phần mềm và khung quản trị. Ở Pakistan, mạng giám sát đô thị do Trung Quốc xây được ghép với nền tảng dịch vụ đô thị; tại Campuchia, hệ thống định danh số tập trung dựa trên hạ tầng do Tập đoàn Huawei (Huawei) phát triển. Các gói này ưu tiên tính vận hành hơn là mô hình tối tân, nhưng định hình cách ra quyết định theo hướng tích hợp và dự báo. Nhiều nước chọn cấu hình lai; Việt Nam kết hợp cảm biến đô thị do Trung Quốc xây với mô hình ngôn ngữ lớn của Mỹ cho dịch vụ công. Từ đó, cuộc chia tách AI không chỉ là câu chuyện mô hình hay thị trường, mà là cách xã hội tổ chức trí tuệ và mục đích phục vụ của nó.