Ngày 3/5 – Ngày Tự do Báo chí Thế giới do Đại hội đồng Liên Hợp Quốc chọn – trở thành lời cảnh tỉnh với Romania. Tổ chức Phóng viên Không Biên giới (Reporters Sans Frontières – RSF) công bố Chỉ số Tự do Báo chí Thế giới 2025, trong đó Romania dưới thời Tổng thống Nicușor Dan và Thủ tướng Ilie Bolojan chỉ xếp hạng 49/180.

Thông tin RSF cho thấy sức ép chính trị gia tăng lên báo chí, xu hướng độc đoán mạnh hơn và thị trường truyền thông suy yếu. Triển vọng dài hạn bị phủ bóng bi quan.

RSF ghi nhận bức tranh truyền thông đa dạng và tương đối đa nguyên, tạo điều kiện cho điều tra lợi ích công. Tuy vậy, thiếu minh bạch về tài chính – nhất là dòng tiền công từ các đảng phái – và khó khăn thị trường đã bào mòn độ tin cậy thông tin và niềm tin công chúng.

Thị trường phân mảnh với nhiều kênh TV và trang tin bấp bênh, quyết định biên tập thường lệ thuộc lợi ích chủ sở hữu, khiến truyền thông trượt thành công cụ tuyên truyền. Tính độc lập bị tổn hại bởi can thiệp chính trị, đặc biệt trong bổ nhiệm lãnh đạo các đài công và Hội đồng Quốc gia về Truyền thanh-Truyền hình (Consiliul Național al Audiovizualului). Đảng phái có thể mua đưa tin thuận lợi qua tài trợ mờ ám, ngôn ngữ chính trị thù địch với nhà báo lan rộng; bầu cử tổng thống 2024 bị hủy do can thiệp từ Nga qua mạng xã hội.

Khung pháp lý về tự do báo chí và tiếp cận thông tin phù hợp tiêu chuẩn châu Âu nhưng thi hành chưa hiệu quả. Sự can thiệp của công tố vào hoạt động báo chí bị xem là quấy rối; cơ quan tư pháp ngày càng đòi lộ nguồn tin. Các vụ kiện lạm dụng (SLAPP) tăng, một số phán quyết chưa đáp ứng chuẩn mực tự do báo chí.

Cơ chế tài trợ truyền thông thường mờ đục, thậm chí tha hóa. Dù các tập đoàn lớn có thể tự chủ, đa số cơ quan báo chí lệ thuộc nguồn ngoài, kể cả trợ cấp. Việc chuyển hướng ngân sách công cho truyền thông theo cách thiếu minh bạch làm méo mó thị trường và suy yếu vai trò giám sát quyền lực.

An toàn nhà báo vẫn đáng lo: họ thường là mục tiêu tấn công, đe dọa và khủng bố; giám sát tiếp diễn khi cơ quan tình báo muốn mở rộng quyền lực trong bối cảnh chiến tranh Ukraine và các xung đột khác. Dẫn đầu bảng xếp hạng là Na Uy, Hà Lan, Estonia, Đan Mạch và Thụy Điển; Cộng hòa Moldova đứng thứ 31, vượt Romania 18 bậc. Toàn cầu đang xấu đi: 52,2% quốc gia/vùng lãnh thổ ở mức “khó khăn” hoặc “rất nghiêm trọng”, chưa đến 1% dân số sống trong nước được xếp hạng “tốt”; nhà báo vẫn bị sát hại, bỏ tù, còn tự do báo chí bị bóp nghẹt bởi diễn ngôn chính trị thù địch, kinh tế truyền thông èo uột và pháp luật bị vũ khí hóa.