Diễn giải thắng lợi bầu cử của đảng Sự lựa chọn vì nước Đức (Alternative für Deutschland - AfD) chỉ bằng vấn đề di cư bỏ qua câu hỏi cốt lõi: vì sao hàng triệu người trở nên sẵn sàng cho chính trị chống hệ thống và cực đoan. Di cư có thể huy động mạnh mẽ nhưng không phải nguyên nhân gốc rễ của sự xa lạ chính trị đã tích tụ từ lâu.

Lý thuyết “đảng kiểu cartel” của Richard Katz và Peter Mair từ năm 1995 cho thấy các đảng đại chúng dần tách khỏi xã hội dân sự, dựa vào nhà nước và thể chế, dẫn đến tình trạng “rỗng ruột” của dân chủ phương Tây. Sự cartel hóa này tạo không gian cho đối lập dân túy và chống hệ thống trỗi dậy.

Một câu hỏi gai góc là giới chính trị thực sự lắng nghe ai. Nghiên cứu của Elsässer, Hense và Schäfer tại Đức cho thấy chính sách phản ứng mạnh với ưu tiên của nhóm thu nhập cao; tại Mỹ, Gilens và Page (2014) chứng minh ảnh hưởng độc lập của công chúng trung bình rất nhỏ khi so với giới tinh hoa kinh tế và các nhóm lợi ích. Khi cử tri thay chính phủ dễ hơn thay đổi đường hướng chính sách, niềm tin vào đảng truyền thống và hệ thống suy giảm.

Theo nhà chính trị học Anton Jäger (Đại học Oxford) trên The New York Times, các tổ chức từng kết nối công dân với chính trị đang tan rã: từ thập niên 1990, đảng phái mất đảng viên và cử tri trung thành, công đoàn, hội đoàn, giáo hội cùng suy yếu. Chuyển từ tài chính hội viên sang nguồn lực bên ngoài làm tăng ảnh hưởng doanh nghiệp và khiến đảng dễ tổn thương trước cá nhân nổi bật và dòng chảy cấp tiến.

Bối cảnh này diễn ra khắp châu Âu: đảng truyền thống mất chỗ dựa xã hội, khoảng trống được lấp bởi lực lượng dân túy, cực đoan hay chống hệ thống. Chất xúc tác có thể là di cư, trì trệ kinh tế, tụt hậu vùng miền, xung đột văn hóa hay phản kháng giới tinh hoa, nhưng mẫu số chung là cảm giác bị đại diện kém và chính trị không giải quyết vấn đề của nhiều người.

Tại phần đông Đức, di sản chuyển đổi sau 1989 để lại mất việc và địa vị, chảy máu thanh niên, chênh lệch kinh tế và thiếu đại diện; năm 2018 có tới 84% cử tri AfD khi đó thấy mình là công dân hạng hai. Năm 2026, di cư trở thành yếu tố huy động mạnh, nhưng chỉ tập trung hóa bất mãn sẵn có và biến xa lạ chính trị lâu năm thành kết quả bầu cử cụ thể, như ở Sasko-Anhaltsko.

Ở Slovakia, liên kết giữa đảng phái, hội viên và nhóm xã hội bền vững cũng suy yếu, các khẩu hiệu đơn giản kiểu “Hệ thống phớt lờ các bạn? Chúng tôi sẽ đập vỡ nó!” dễ hấp dẫn. Đảng Republika (Republika) và nhiều lực lượng khác khai thác nỗi sợ di cư hay chuyển sang doạ nạt về người Roma, làm chính sách bằng thăm dò và marketing, cổ vũ “việc làm thay vì trợ cấp” hay cắt giảm trợ cấp thất nghiệp. Muốn hiểu vì sao cử tri tin AfD còn đảng truyền thống đánh mất họ, cần nhìn sâu vào nguyên nhân cấu trúc thay vì dừng ở di cư.