Kết cục chiến tranh gắn chặt với công thức kỹ thuật quanh uran hơn là bom đạn: 440 kg uran làm giàu 60% của Iran và tương lai quyền làm giàu sẽ quyết định lối ra. Donald Trump úp mở “kết thúc rất gần” và khả năng đàm phán thêm trong tuần, kéo theo câu hỏi liệu ông có quay về một phiên bản hiện đại hóa của Kế hoạch Hành động Chung Toàn diện (JCPOA) năm 2015 mà ông từng hủy bỏ.

Trong vòng đối thoại trực tiếp đầu tiên giữa Iran và Mỹ sau gần 50 năm tại Islamabad, Phó tổng thống JD Vance đòi một lệnh hoãn làm giàu kéo dài 20 năm; Tehran chỉ đề nghị tối đa 5 năm. Song song, Nhà Trắng (The White House) thúc ép giao nộp hoặc vô hiệu hóa phần uran làm giàu cao nghi nằm dưới khu phức hợp hầm ngầm ở Isfahan bị đánh bom tháng 6. Iran giữ “quyền làm giàu” cho mục đích dân sự; Ngoại trưởng Abbas Araghtschi nhấn mạnh đây là vấn đề độc lập và phẩm giá, tức chủ quyền không thể bị tước bỏ.

Lối thoát giữ thể diện có thể đến từ việc tách “hiện có” và “tương lai”. Với lượng 60% đang nắm giữ, truyền thông Mỹ từ tháng 2 cho biết phía hạt nhân Iran sẵn sàng pha loãng để đổi lấy nới trừng phạt; đầu tháng 4, người phát ngôn Karoline Leavitt xác nhận tín hiệu này. Nếu số vật liệu ấy được đưa ra nước ngoài, niêm phong, hoặc trung hòa dưới giám sát của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (International Atomic Energy Agency) đến mức không thể nhanh chóng chuyển sang cấp độ vũ khí, Washington sẽ có một kết quả hữu hình.

Về tương lai, Hiệp ước Không Phổ biến Vũ khí Hạt nhân (Non-Proliferation Treaty) thừa nhận sử dụng hạt nhân hòa bình, nên phương án “không làm giàu” tuyệt đối là bất khả thi. Các phác thảo từ 2025 giữ lõi JCPOA: trần 3,67%, hạn mức kho dự trữ và số máy ly tâm, xuất khẩu hoặc pha loãng phần 60%, cùng quyền thanh sát mở rộng của IAEA. Điều này không phải sự đầu hàng của Iran nhưng đủ xa bom để Mỹ coi là thắng lợi. Trớ trêu là sau khi Trump rút khỏi JCPOA năm 2018, Iran mới vượt trần; nay chính những công cụ ông loại bỏ lại được đem ra thương lượng, đặt ông vào thế “giống Obama lần nữa”.

Phương án quân sự bị đánh giá là “địa ngục”. Richard Haas cảnh báo việc đưa bộ binh vào Iran để thu giữ uran làm giàu là thiếu thực tế và nguy hiểm; cần đàm phán nhằm di dời vật liệu — có thể sang Nga — kèm thanh sát quốc tế. Tổng giám đốc IAEA Rafael Grossi cho biết phần lớn uran vẫn ở tổ hợp đường hầm tại Isfahan, nơi đã trụ qua các đòn không kích; truy lùng, bảo đảm an toàn và vận chuyển trong điều kiện chiến tranh là ác mộng quân sự, hậu cần, chính trị và bức xạ. Có đồn đoán tại Mỹ rằng chiến dịch giải cứu phi công gần đây che giấu một nỗ lực thu hồi uran bất thành, nhưng chưa được chứng minh.

Một thỏa hiệp “bán được” trong–ngoài nước có thể gồm: Iran bàn giao hoặc pha loãng có kiểm soát phần 60%, đóng băng có thời hạn hoặc tái áp trần 3,67%, cho IAEA thanh sát thường xuyên và rộng quyền hơn; đổi lại là nới trừng phạt theo lộ trình, bảo đảm an ninh từ Mỹ, nới phong tỏa eo biển Hormuz và chấm dứt mô hình thu phí của Iran. Trở lực là lập trường “zero” của Israel về làm giàu, ác cảm của Trump với mọi thứ “mang hơi hướng Obama” và sự nghi kỵ của Iran sau hai lần bị tấn công giữa lúc ngoại giao. Nhưng tính bất khả thi của phương án quân sự trên bộ, độ “lì” của vật liệu ở Isfahan và áp lực kinh tế buộc mở lại Hormuz đều thúc đẩy một thỏa thuận giới hạn, có thể kiểm chứng — lựa chọn khả dĩ nếu Trump thực sự muốn kết thúc chiến tranh nhanh chóng.