Nguy cơ chiến tranh với Iran không chỉ là vấn đề Trung Đông mà gắn trực tiếp với cạnh tranh Mỹ – Trung. Iran nằm ở nút giao giữa thị trường năng lượng, các điểm nghẽn hàng hải, cơ chế trừng phạt và những dự án kết nối chiến lược, biến xung đột tại đây thành công cụ có thể làm tăng chi phí tăng trưởng, gây bất ổn nhập khẩu và buộc Trung Quốc dồn nguồn lực cho quản trị rủi ro thay vì phát triển.

Kênh tác động đầu tiên là giá và biến động. Bất ổn quanh Vịnh Ba Tư dễ đẩy giá dầu tương lai, nới rộng chênh lệch và kích hoạt đầu cơ; với Trung Quốc, dầu đắt như một loại thuế lên sản xuất và tiêu dùng. Mỹ vẫn chịu tác động, nhưng sản lượng nội địa cao và vai trò xuất khẩu tạo mức độ phục hồi tương đối tốt hơn về kinh tế vĩ mô.

Kênh thứ hai là rủi ro tuyến hàng hải. Eo Hormuz là điểm nghẽn trọng yếu, nơi Iran có đủ vị thế để làm gia tăng rủi ro toàn cầu; chỉ cần tín hiệu leo thang cũng khiến phí bảo hiểm chiến tranh, cước vận tải và rủi ro nhân lực tăng vọt. Trung Quốc phải trả nhiều hơn cho cùng lượng hàng, tăng dự trữ và phân tán sự chú ý hải quân tới các vùng biển nơi Mỹ có ưu thế hậu cần và liên minh.

Kênh thứ ba là kiến trúc trừng phạt. Thương mại dầu “bóng tối” của Iran phụ thuộc vào việc né lệnh cấm; nếu Washington siết thực thi, chi phí và rủi ro lan sang các trung gian và ngân hàng gắn với Trung Quốc. Năm 2025, Trung Quốc mua trung bình khoảng 1,38 triệu thùng/ngày dầu Iran, tương đương 13,4% trong 10,27 triệu thùng/ngày nhập khẩu đường biển, chiếm hơn 80% dầu Iran vận chuyển; mức chiết khấu này đã gắn vào kinh tế lọc dầu, nên gián đoạn vừa mất khối lượng vừa mất lợi thế, còn phương án thay thế thường đắt hơn và kém thuận lợi về kỹ thuật, vận tải, hợp đồng.

Tác động không chỉ ở dầu thô mà còn ở kết nối hạ tầng. Iran giữ vị trí độc đáo nối Trung Á, Caucasus, Thổ Nhĩ Kỳ và Trung Đông, tiếp cận Vịnh Ba Tư và Vịnh Oman, cung cấp các hành lang bắc–nam bổ sung cho đường biển trong khuôn khổ Chương trình Vành đai và Con đường. Iran ổn định có thể trở thành điểm tựa logistics; bất ổn biến nơi đây thành điểm đứt gãy, buộc Trung Quốc phụ thuộc hơn vào các tuyến có thể bị ảnh hưởng bởi sức mạnh hải quân và cấu trúc liên minh của Mỹ.

Hiệu quả đòn bẩy còn phụ thuộc vào nền tảng năng lượng Mỹ. Sản lượng dầu thô Mỹ được dự báo khoảng 13,5 triệu thùng/ngày vào năm 2026; xuất khẩu trung bình năm 2024 trên 4,1 triệu thùng/ngày; sản lượng ngoài khơi Vịnh Mexico có thể đạt khoảng 2,0 triệu thùng/ngày năm 2026; cùng với mở rộng LNG giúp đỡ đồng minh khi thiếu hụt. Diễn biến tại Venezuela có thể tăng ảnh hưởng của Washington lên nguồn cung biên, hỗ trợ giảm sốc cho đối tác trong khi duy trì áp lực lên đối thủ.

Tuy vậy, giá dầu vọt hại tất cả, làm khó chính trị nội địa Mỹ và bào mòn kỷ luật liên minh khi các nước nhập khẩu phải gánh chi phí. Xung đột kéo dài có thể thúc đẩy Trung Quốc tăng dự trữ, đa dạng hóa nguồn (kể cả Nga), đẩy nhanh điện khí hóa và xây kênh tài chính–hậu cần chống trừng phạt, dần làm suy yếu tầm với của công cụ cưỡng chế Mỹ. Iran là mắt xích then chốt giữa an ninh khu vực và cạnh tranh toàn cầu; sử dụng các kênh giá cả, tuyến đường, trừng phạt và hạ tầng để gây sức ép là hợp lý về mặt phân tích, nhưng hiệu quả chiến lược phụ thuộc vào mức độ, thời điểm và khả năng kiểm soát hệ quả thứ cấp để tránh làm đối thủ cứng rắn hơn.