Tháng 10 được đánh giá là một trong những tháng mưa dị thường nhất lịch sử khí tượng Việt Nam khi Trung Bộ hứng chịu mưa lũ kéo dài, lập hàng loạt kỷ lục. Nam Đông (Huế) mưa 968 mm trong 24 giờ, vượt kỷ lục 2007 khoảng 260 mm; đỉnh Bạch Mã đạt 1.739,6 mm/24 giờ, gần bằng lượng mưa trung bình cả năm của Việt Nam và đứng thứ hai thế giới sau đảo Réunion năm 1966. Nhiều khu vực ở Huế ngập sâu nhiều ngày, di tích và đô thị bị ảnh hưởng nặng nề.

“Tổ hợp” thời tiết hiếm đã tạo nên “cỗ máy mưa” hoạt động liên tục: không khí lạnh tăng cường mạnh từ phía Bắc gặp biển ẩm Trung Bộ; dải hội tụ nhiệt đới kèm vùng áp thấp ngoài khơi bơm ẩm liên tục; nhiễu động trong đới gió đông lặp lại các dải mây đối lưu; và địa hình Trường Sơn – Bạch Mã như chiếc “phễu” đón gió, ép ẩm bốc dâng mạnh. Sự chồng lấn này khiến mưa dồn dập, diện rộng và kéo dài nhiều ngày.

Trong bối cảnh nóng lên toàn cầu, Ủy ban Liên chính phủ về biến đổi khí hậu (IPCC) chỉ ra khí quyển ấm hơn chứa nhiều ẩm hơn, làm mưa cực đoan mạnh và tập trung hơn. Cùng lúc, hoàn lưu quy mô lớn biến đổi: áp cao cận nhiệt đới Tây Thái Bình Dương dịch về phía tây và mở rộng, đường đi bão thay đổi; gió mùa Đông Bắc và các dao động nội mùa như MJO, Kelvin, Rossby hoạt động thất thường. Những biến thiên này làm tăng khả năng các hình thế cực đoan chồng lấn như đã thấy trong tháng 10.

Các yếu tố nhân sinh làm trầm trọng thiệt hại: chuyển đổi đất, suy giảm rừng đầu nguồn và bê tông hóa đô thị làm mất khả năng thấm và trữ nước tự nhiên, dòng chảy mặt tăng đột biến, nguy cơ sạt lở và lũ quét cao. Khi mưa lớn xuất hiện, nước không kịp thấm, gây ngập úng đô thị và xói mòn mạnh trên sườn dốc Trung Bộ.

Quy hoạch đô thị và hạ tầng thoát lũ chưa đồng bộ, nhiều khu mới nằm trên vùng trũng và hành lang thoát lũ tự nhiên khiến dòng chảy bị thu hẹp. Vận hành hồ chứa còn rời rạc, liên hồ chưa hiệu quả; giám sát tự động và dự báo ngắn hạn còn hạn chế. Quy hoạch dân cư, tái định cư và cảnh báo tại chỗ còn yếu, kịch bản ứng phó địa phương thiếu cụ thể, khiến sơ tán và điều hành lúng túng khi lũ đến nhanh.

Giải pháp ngắn hạn gồm nâng cấp hệ thống dự báo, cảnh báo thời gian thực tích hợp khí tượng – thủy văn – radar – dữ liệu hồ chứa và địa hình số; ứng dụng AI, Big Data và tổ hợp đa mô hình để nhận diện tổ hợp nguy hiểm trước 3–5 ngày. Truyền thông cảnh báo đa kênh đến từng người dân (SMS, Zalo, ứng dụng, loa, phát thanh – truyền hình), diễn tập “bốn tại chỗ” định kỳ và kích hoạt điều hành khẩn cấp liên vùng giữa thượng – hạ lưu và các ngành liên quan.

Trung hạn cần quản lý rủi ro theo lưu vực: chuẩn hóa vận hành liên hồ, mở rộng sang “đa hồ – liên lưu vực” với trung tâm điều hành dùng dữ liệu thời gian thực và mô phỏng thủy lực; siết an toàn hồ nhỏ, tính lại dung tích phòng lũ theo các sự kiện cực đoan 50–100 năm. Phủ xanh đầu nguồn, phục hồi rừng phòng hộ – rừng ven biển, lập bản đồ rủi ro mưa lũ và sạt lở đến cấp xã bằng vệ tinh, radar, LiDAR, DEM; phát triển hạ tầng xanh và đô thị “thấm nước”, bảo đảm điều phối vùng và chia sẻ dữ liệu.

Dài hạn hướng tới thích ứng bền vững: lồng ghép thích ứng khí hậu vào quy hoạch vùng và tỉnh, coi Trung Bộ là vùng quản lý theo lưu vực; xây dựng hệ thống cảnh báo sớm đa thiên tai ứng dụng mô hình số, AI, IoT và cảm biến tự động. Phát triển “Bản sao số – Digital Twin” cho Trung Bộ để mô phỏng kịch bản bão, lũ, sạt lở, nước biển dâng, phục vụ quy hoạch an toàn; tăng cường quản trị rủi ro khí hậu, ưu tiên giải pháp dựa vào thiên nhiên, kinh tế xanh, hạ tầng bền vững và nâng cao năng lực cộng đồng ứng phó chủ động.