Cố vấn về tự do ngôn luận của Andrej Babiš, Natálie Vachatová, âm thầm phối hợp với nghị sĩ ANO và đảng Tự do và Dân chủ Trực tiếp (Svoboda a přímá demokracie, SPD) soạn thảo luật siết hoạt động các tổ chức có liên kết nước ngoài theo mô hình Nga. Dấu vết số trong bản nháp cho thấy tên Vachatová là tác giả, còn chú thích thuộc về Radek Vondráček và trợ lý của Jindřich Rajchl. Dự luật buộc đăng ký vào cơ sở dữ liệu mới, công khai danh sách nhân sự, hoạt động và dòng tiền với nước ngoài, kèm phạt tới 15 triệu korun hoặc cấm “liên kết nước ngoài” tối đa 5 năm. Văn bản được chuẩn bị ngoài Bộ Tư pháp (Ministerstvo spravedlnosti), có thể né quy trình góp ý chính thức.

Vachatová đến từ Hội Bảo vệ Tự do Ngôn luận (Společnost pro obranu svobody projevu) và nay làm tại Văn phòng Chính phủ (Úřad vlády). Bà phủ nhận là tác giả, nói chỉ xử lý kỹ thuật, còn sáng kiến do các nghị sĩ thực hiện theo chương trình của chính phủ, dù chương trình chỉ nêu nghĩa vụ gắn nhãn đối với tổ chức có hoạt động chính trị và nhận tiền từ nước ngoài. Bà liệt kê đồng tác giả gồm Radek Vondráček (ANO), Libor Vondráček (SPD), Jindřich Rajchl (SPD) và Markéta Šichtařová; Rajchl nhận mình viết bản gốc. Dữ liệu tài liệu lại cho thấy file do Vachatová tạo, còn trợ lý Ivana Nová của Rajchl chèn nhiều ghi chú.

Bản nháp viện dẫn chung chung nguy cơ “ảnh hưởng nước ngoài” mà không có dữ liệu hay nghiên cứu hỗ trợ. Tòa án Nhân quyền châu Âu năm 2022 xác quyết chỉ nêu “ảnh hưởng nước ngoài” không đủ căn cứ để hạn chế quyền cơ bản. Các biện pháp tương tự đã gây phản kháng mạnh tại Gruzia và được thúc đẩy ở Hungary và Slovakia, trong khi Nga mở đường từ năm 2012 và ngày càng siết chặt.

Nhóm soạn thảo nói học theo Đạo luật Đăng ký Đại diện Nước ngoài (Foreign Agents Registration Act, FARA) của Mỹ, nhưng FARA miễn trừ các tổ chức nhân đạo, học thuật, tôn giáo không do chính phủ nước ngoài chi phối. Ví dụ, Trung tâm Séc tại New York (České centrum v New Yorku) hay Deutsche Telekom xuất hiện trong FARA vì thuộc sở hữu nhà nước, còn Amnesty International hay Greenpeace thì không; theo dự thảo của Séc, những tổ chức như vậy lại có thể phải đăng ký. Rajchl nói nhắm vào “tổ chức chính trị”, dù Luật vận động hành lang và đăng ký kèm theo đã có hiệu lực từ năm ngoái.

Các định nghĩa trong dự thảo rất rộng và mơ hồ: trừ truyền thông, tất cả “chủ thể” có liên kết nước ngoài và hoạt động trong không gian công đều có thể thuộc diện. Ghi chú nội bộ cho thấy chủ ý ngăn lách luật qua cấu trúc phi chính thức. Hệ quả là trường đại học làm nghiên cứu quốc tế, hàng nghìn đô thị nhận vốn EU hoặc Quỹ Na Uy, cơ quan đại diện ngoại giao, văn phòng Ủy ban châu Âu, thậm chí Giáo hội Công giáo do liên hệ với Tòa Thánh đều có thể bị vướng.

Nghĩa vụ kê khai yêu cầu đưa vào sổ đăng ký toàn bộ hoạt động trong không gian công, danh sách nhân sự và cộng tác viên kèm mô tả công việc, mọi hợp đồng với đối tác nước ngoài và mức hỗ trợ tài chính. Bộ Tư pháp sẽ thẩm định việc tuân thủ, và nếu đánh giá có hành vi lách luật có hệ thống, có thể đề xuất giải thể. Tổ chức Con người trong hoạn nạn (Člověk v tísni) cảnh báo mô hình này là đặc trưng của các chế độ độc đoán như Nga, Belarus, Venezuela, Azerbaijan, Kyrgyzstan; ở Nga, “Memorial” và cả nhà khoa học, nhà báo, nhà môi trường đã bị gán nhãn “đại lý nước ngoài”.

Chính phủ trước của Babiš từng bác đề xuất tương tự từ SPD năm 2019 vì tính phân biệt đối xử và khả năng vi phạm Hiến chương quyền và tự do. Lần này bản dự thảo xuất hiện sau khi Tòa án Hiến pháp Slovakia (Ústavný súd Slovenskej republiky) hủy bỏ luật tương tự. Babiš không trả lời trực tiếp nhưng nói dự luật “không liên quan Nga”, nhấn mạnh không muốn tài trợ “tổ chức chính trị”, đồng thời từng gọi Tổ chức Minh bạch Quốc tế (Transparency International) là “tham nhũng”; chi nhánh quốc tế như vậy sẽ chịu tác động theo dự thảo. Phe đối lập Đảng Cướp biển (Piráti) phản đối, cho rằng không cần luật mới và nhấn mạnh vai trò xã hội thiết yếu của các tổ chức phi lợi nhuận.