Các công ty công nghệ Trung Quốc bị cho là tận dụng dữ liệu đầu ra từ mô hình AI của Mỹ để huấn luyện hệ thống của mình, nhờ kỹ thuật “chưng cất” nhằm giảm chi phí nhưng vẫn đạt hiệu năng cao. Theo hãng tin Bloomberg, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent cảnh báo tại Washington rằng ưu thế của Mỹ sẽ bị đe dọa nghiêm trọng nếu Trung Quốc thắng cuộc đua AI, đến mức “sẽ không có ngày mai”, và ngay cả ngân sách quốc phòng lớn cũng không đủ đảm bảo ưu thế khi đối thủ bứt phá.

Tâm điểm chú ý là kỹ thuật chưng cất mô hình, nơi đầu ra của các mô hình AI khổng lồ được dùng để huấn luyện mô hình nhỏ hơn. Cục Điều tra Liên bang (FBI), Cơ quan An ninh Quốc gia (NSA) và Cơ quan An ninh mạng và Cơ sở hạ tầng Mỹ cáo buộc ít nhất 6 công ty Trung Quốc, gồm Tập đoàn Alibaba, Công ty DeepSeek  và Moonshot AI, đã khai thác hàng tỷ token từ các mô hình tiên phong của Mỹ như Claude của Công ty Anthropic, Gemini của Tập đoàn Alphabet, Grok của SpaceXAI và GPT của OpenAI. Token là đơn vị dữ liệu cốt lõi cho suy luận và tạo sinh; chưng cất hợp pháp trong học thuật nhưng bị cho là đã bị nâng lên quy mô công nghiệp.

Các cơ quan an ninh Mỹ cho biết việc truy xuất dữ liệu được phân tán qua nhiều nền tảng đám mây toàn cầu để tránh giám sát, cho phép hấp thụ tri thức của các hệ thống đắt đỏ mà không cần đầu tư khổng lồ vào chip hay điện năng. Các phòng thí nghiệm như OpenAI, Google  và Meta  cảnh báo kỹ sư và công ty Trung Quốc đang dẫn đầu các cuộc tấn công chưng cất, đe dọa lợi thế công nghệ hiện tại của họ.

Trên thị trường, loạt mô hình AI mã nguồn mở với trọng số công khai (open-weight) từ Trung Quốc đạt hiệu năng tiệm cận các bản hàng đầu của Mỹ nhưng rẻ hơn nhiều, xuất hiện đúng lúc Washington siết tiếp cận công nghệ tính toán. Trong khi đó, hạ tầng trung tâm dữ liệu ở Mỹ gặp phản đối địa phương vì tiếng ồn và áp lực lưới điện; Tổng thống Donald Trump cảnh báo đây có thể là rào cản kinh tế. Trung Quốc giải bài toán mặt bằng và điện năng bằng cách quy hoạch trung tâm dữ liệu khổng lồ ở vùng Bắc và Tây Bắc thưa dân, tạo dư địa mở rộng hạ tầng.

Bộ Ngoại giao Trung Quốc khẳng định thành tựu AI đến từ nỗ lực tự chủ khoa học công nghệ, bác bỏ các cáo buộc thiếu căn cứ và kêu gọi tăng cường hợp tác với Mỹ thay vì đối đầu. Lập trường này nhằm phủ nhận việc “khai thác trái phép” công nghệ từ các mô hình AI Mỹ ở quy mô công nghiệp.

Theo hãng tin Reuters, bất chấp căng thẳng, hai bên vẫn duy trì kênh liên lạc và chuẩn bị thảo luận chuyên sâu về rủi ro an toàn AI vào giữa tháng 9, được xem là bước đệm trước cuộc gặp dự kiến giữa Chủ tịch Tập Cận Bình và Tổng thống Donald Trump tại Washington ngày 24/9.

Cuộc cạnh tranh AI vượt ra ngoài số lượng chip bán dẫn hay quy mô vốn, chuyển trọng tâm sang hiệu quả phương thức huấn luyện, tối ưu chi phí và xây dựng các khuôn khổ an toàn chung cho tương lai công nghệ.