Tranh luận trong nước tưởng như đã ngã ngũ khi chính phủ mới muốn giảm thâm hụt và làm hài lòng cử tri, khiến tỷ trọng chi Bộ Quốc phòng hướng xuống dưới 2% GDP trong kế hoạch năm nay.

Tại hội nghị an ninh ở Praha, đại sứ Mỹ Nicholas Merrick khẳng định cam kết nâng chi đến 3,5% GDP vào năm 2035 là ràng buộc cả với chính phủ hiện tại, cộng thêm 1,5% cho hạ tầng và an ninh mạng. Ưu tiên chi xã hội bị bác bỏ, kèm cảnh báo nguy cơ hạn chế thương mại và tụt hạng vào nhóm “hạng hai”, điều mà Nhóm Visegrád (Visegrádská čtyřka) khó giúp vượt qua.

Bối cảnh chính trị phức tạp khi các đảng liên minh trước đây tỏ thiện cảm với Donald Trump, còn nay ANO thận trọng. Andrej Babiš tuyên bố không tăng chi và không coi chiến tranh Ukraine là ưu tiên, trong khi Nhà Trắng gây sức ép đồng minh thực hiện cam kết; xung đột với Iran có thể đẩy giá năng lượng lên và càng thúc ép đóng góp của châu Âu.

Không chỉ chính phủ hiện tại bị chê thụ động, chính phủ Fiala trước đó đạt mốc 2% chủ yếu nhờ các “kỹ thuật” như trả trước cho F-35, trong khi máy bay sớm nhất 2031 mới về; chưa chắc NATO công nhận toàn bộ. Nội các Babiš lại muốn tính cả hạ tầng giao thông vào chi quốc phòng, nhưng Washington và NATO khó chấp nhận.

Lập luận “khả năng thực chiến quan trọng hơn tỷ lệ %” hiện mới là khẩu hiệu vì thiếu kế hoạch công khai để xây dựng năng lực với chi phí thấp. Cộng tác sâu với Ukraine bị xem nhẹ; cơ hội từ thương vụ bốn L-159 Alca chưa được khai thác như nền tảng hợp tác rộng hơn, trong khi Ukraine nổi bật với giải pháp rẻ mà hiệu quả do nhu cầu sinh tồn trên chiến trường.

Mỹ chú ý mạnh tới các phương tiện đối phó drone giá rẻ của Ukraine, nhất là khi chiến sự với Iran có thể kéo dài và đạn dược thiếu hụt; drone Iran rẻ khiến việc dùng hệ thống đánh chặn đắt đỏ thành phi kinh tế. Ukraine có thể đem lại nhiều giá trị công nghệ-quân sự, nhưng cơ hội này đang bị phớt lờ.

Về kinh tế, khi tăng chi quốc phòng trong bối cảnh thâm hụt do chi bắt buộc phình to, con đường khả thi là huy động sâu công nghiệp nội địa: mua sắm trong nước giúp hoàn thuế, bảo hiểm, lương và kích cầu, lại mở lối xuất khẩu. Tuy vậy cần cạnh tranh trong đấu thầu để tránh nhóm lợi ích đẩy mua sắm đắt đỏ, chất lượng kém. Sự thiếu vắng một chiến lược kinh tế-an ninh nhất quán từ thời Fiala đến nay là rủi ro lớn nhất.