Các nước Đông Nam Á quan sát xung đột Mỹ–Israel với Iran trong thận trọng, giữ nguyên tắc không can thiệp nhưng âm thầm tăng tốc giảm phụ thuộc quốc phòng vào Washington. Thỏa thuận quốc phòng Mỹ–Indonesia gần đây đi kèm tranh cãi giữa hai bộ của Indonesia về quyền bay qua eo biển Malacca dành cho Mỹ, dẫn tới tạm dừng cấp phép, cho thấy căng thẳng âm ỉ.

Di sản chính sách đối ngoại khó đoán và mang tính “mặc cả” dưới thời Donald Trump đã khoét sâu khoảng cách với nhiều thủ đô Đông Nam Á, trong khi việc Mỹ ít gắn bó với chủ nghĩa đa phương của Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) làm suy giảm lòng tin. Dù trước đây đã có những đợt tái cam kết như Pivot to Asia thời Barack Obama, chiến lược Ấn Độ Dương–Thái Bình Dương dưới nhiệm kỳ Trump đầu tiên và được duy trì thời Joe Biden, hiện ảnh hưởng của Mỹ suy giảm rõ rệt hơn.

Một chỉ báo nổi bật là sự thiếu ủng hộ rõ ràng từ các đồng minh và đối tác trong khủng hoảng Trung Đông. Ngay cả Singapore cũng bày tỏ hoài nghi về tính cần thiết và tính pháp lý của hành động quân sự, đồng thời nhắc lại vai trò mà Mỹ từng đảm bảo cho trật tự toàn cầu dựa trên Hiến chương Liên Hợp Quốc, đa phương, toàn vẹn lãnh thổ và bình đẳng chủ quyền.

Khảo sát State of Southeast Asia 2026 của Viện ISEAS–Yusof Ishak (ISEAS-Yusof Ishak Institute) cho thấy 52% người trả lời nay nghiêng về liên kết với Trung Quốc, 48% vẫn chọn Mỹ. Chênh lệch theo quốc gia rất đáng chú ý: Indonesia 80%, Malaysia 68% và Singapore 66% ưa gắn kết với Trung Quốc, trong khi Philippines chỉ 23% có xu hướng này.

Hai nhân tố chính thúc đẩy dịch chuyển. Trước mắt, gián đoạn tại eo biển Hormuz làm tổn hại trực tiếp các nền kinh tế ASEAN; năm trước dầu thô Trung Đông chiếm 56% nhập khẩu dầu thô của ASEAN. Cú sốc năng lượng đã hiện rõ trên thị trường khu vực, nhà đầu tư ngoại bán ra tài sản Thái Lan do lo ngại biến động giá từ xung đột Mỹ–Iran.

Niềm tin suy giảm vào Mỹ là nhân tố thứ hai: sự khó lường về thuế quan, thiếu tập trung bền bỉ vào Ấn Độ Dương–Thái Bình Dương và cách tiếp cận mang tính giao dịch khiến đồng minh phải tính toán lại. Việc Mỹ không thể bảo vệ hữu hiệu các đối tác vùng Vịnh trước các đòn tấn công của Iran nhắc nhở rằng tự cường, đi kèm sự hậu thuẫn chiến lược đáng tin từ các cường quốc, mới là bảo đảm an ninh cuối cùng.

Lựa chọn của các nước tầm trung và nhỏ trong khu vực không còn là “Mỹ hay Trung Quốc”. Dù niềm tin vào Washington giảm, không đồng nghĩa họ nghiêng hẳn về Bắc Kinh; đa số ưu tiên linh hoạt và đa dạng hóa sang Nhật Bản, Australia, Ấn Độ, Thổ Nhĩ Kỳ, Vương quốc Anh và Liên minh châu Âu. Chia rẽ nội khối ASEAN vẫn tồn tại, nhất là về Biển Đông; lập trường cứng rắn hơn của Philippines cũng khiến Bắc Kinh khó duy trì một chiến lược nhất quán. Xung đột Mỹ–Israel–Iran được xem là không thuộc về ASEAN, mở ra khoảng trống cho chính sách đối ngoại tự chủ hơn và là cơ hội để thu hẹp khác biệt, củng cố tiếng nói chung nhằm giảm tổn thương trước các cú sốc bên ngoài.