Khởi đi từ câu hỏi thế nào là “chiến thắng” trước Iran, mục tiêu ở Washington và Jerusalem là vô hiệu hóa năng lực hạt nhân, bẻ gãy sức mạnh khu vực, thậm chí thay đổi thượng tầng chính trị. Với Tehran, chiến thắng là tồn tại. Sự bất đối xứng kỳ vọng này tạo lợi thế cho bên đặt ngưỡng thành công thấp hơn.

Dù Mỹ và Israel vượt trội quân sự, các đòn đánh chính xác vào hạ tầng, lãnh đạo và tài sản chiến lược chưa đổi được kết quả chính trị. Nhà nước Iran không tan rã, bộ máy vận hành cùng mạng lưới quân sự, khu vực và ý thức hệ vẫn hoạt động; năng lực cốt lõi, kể cả chuyên môn hạt nhân, tỏ ra bền bỉ. Tehran không tìm cách đánh bại đối phương mà làm họ kiệt sức và tăng chi phí theo thời gian.

Chiến trường lan khỏi đối đầu trực diện sang tuyến hàng hải, thị trường năng lượng và liên minh khu vực. Gián đoạn tại eo biển Hormuz là điểm gây sức ép mang hệ quả toàn cầu. Chiến lược của Iran không nhằm thống trị mà nhằm “làm rối”, lôi kéo đối thủ vào thế xung đột tốn kém, khó giải quyết dứt điểm.

Bản năng trước bế tắc là leo thang, từ không kích đến đánh vào hạ tầng năng lượng, thậm chí đưa bộ binh. Nhưng Iran sẵn sàng đáp trả khắp khu vực, nhắm vào Ả Rập Saudi, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, Qatar, Kuwait, Bahrain, Oman, cũng như mục tiêu ở Jordan và Iraq. Tấn công năng lượng Iran sẽ kéo theo trả đũa, làm chiến sự lan rộng. Mỹ còn bị ràng buộc năng lực khi ước tính đã dùng 45%-50% kho tên lửa chủ chốt, khoảng 30% Tomahawk, khiến leo thang không chỉ là vấn đề ý chí mà còn là khả năng.

Hệ quả vượt ngoài chiến trường: Iran có thể duy trì tấn công hạ tầng điện, nhiên liệu, nước của láng giềng, đẩy nhiều khu vực thành khó sống khi mùa hè nắng nóng, gây dịch chuyển dân cư lớn. Bất kỳ chiến dịch bộ binh nào cũng dễ sa vào tiêu hao kéo dài. Điểm nghẽn không phải thiếu hỏa lực mà là thiếu mục tiêu chính trị khả thi cho hỏa lực thực hiện.

Mỹ và Israel còn lệch pha mục tiêu. Israel nghiêng về kết quả tối đa, làm suy yếu sâu hoặc sụp đổ chế độ Iran; Mỹ dao động giữa ép buộc, kiềm chế và đàm phán. Chiến tranh thiếu định nghĩa chung về chiến thắng thường chỉ tạo hoạt động quân sự dai dẳng mà không hội tụ chiến lược.

Cục diện đang định hình thành nhịp điệu đòn đánh – tạm dừng, các lệnh ngừng bắn đủ dài để tránh sụp đổ và đàm phán đủ tiến triển để không đổ vỡ. Washington, dưới thời Donald Trump, có động cơ giữ kênh đối thoại, tránh leo thang sâu và sớm kết thúc chiến tranh, qua đó vô tình tăng đòn bẩy cho Tehran vì trì hoãn giúp họ mạnh lên. Càng kéo dài, xung đột càng chạm các điểm nhạy cảm của kinh tế toàn cầu: thị trường năng lượng căng thẳng, tuyến cung ứng và ngành vận tải – sản xuất dễ tổn thương, rủi ro hệ thống lan rộng. Về quân sự Mỹ–Israel vượt trội, nhưng chiến tranh quyết định bởi mục tiêu, chi phí và thời gian; Iran đặt ngưỡng thấp, chịu đựng cao và áp đặt chi phí ngoài chiến trường. Ép Iran khuất phục hay thay đổi căn bản thế chiến lược ngày càng khó; điều khả dĩ chỉ là quản lý, kiềm tỏa – đó là chịu đựng, không phải chiến thắng, mở ra viễn cảnh một “cuộc chiến bất tận”.