Thâm hụt ngân sách nhà nước năm tới chỉ thấp hơn 389 tỷ korun vài tỷ bị Daniel Münich, giám đốc điều hành Viện IDEA (IDEA), đánh giá là không thể biện minh. Trong podcast Politická sezóna, ông cùng nhà khoa học chính trị Anna Shavit tranh luận về tính khả thi của kế hoạch của Phong trào ANO (ANO), Tự do và Dân chủ Trực tiếp (SPD) và đảng Motoristů (Motoristů) nhằm “tiết kiệm” hàng chục tỷ korun trong vài năm tới, đồng thời nhận xét phe đối lập cũng thiếu kế hoạch minh bạch để củng cố tài chính công.

Shavit nhắc lại rằng trong 5 ngân sách tệ nhất lịch sử, Andrej Babiš gắn với 4 ngân sách, còn một thuộc về Petr Fiala, với các mức thâm hụt 367,4 tỷ, 419,7 tỷ, 375 tỷ và 290,7 tỷ korun. Münich chỉ trích quy trình chuẩn bị ngân sách hiện nay còn tệ hơn trước; thay vì bàn trọng tâm như chi cho giáo dục, khoa học và quốc phòng — nơi Cộng hòa Séc tụt lại so với NATO — tranh luận công chỉ xoay quanh các màn “đấu khẩu”. Ông cũng chê “phép màu” kế toán thời bộ trưởng tài chính Zbyněk Stanjura của Đảng Dân chủ Công dân (Občanská demokratická strana - ODS).

Münich khẳng định ngân sách hiện tại “không thể bảo vệ được”, cho rằng chính phủ vin đủ lý do và hứa hẹn làm ngân sách nghiêm túc từ 2028 là vô nghĩa, tình hình năm sau có thể còn xấu hơn. Shavit không tin các ngân sách 2028–2029 sẽ cân đối hơn; dù các đảng cầm quyền tuyên bố tiết kiệm 60 tỷ korun năm 2028, tầm nhìn trung hạn cho 2029 vẫn để thâm hụt 250 tỷ korun. Münich gọi tầm nhìn này là giả tạo vì giả định “đóng băng” chi cho giáo dục và khoa học; ông dự báo rủi ro vỡ nợ không đến trong 2–3 năm mà có thể trong khoảng 10 năm, và châm biếm Babiš sẽ “cười từ lâu đài ở Pháp”.

Theo Shavit, chính phủ có thể tìm cách giảm nhẹ vấn đề trước cử tri, viện dẫn nợ công thấp hơn Mỹ hay Pháp và khả năng vay thêm, song đó là thiếu trách nhiệm vì chi phí thế chấp và gánh nặng khác sẽ tăng. Bà nói hơn một nửa cử tri ANO thờ ơ với thâm hụt, khiến sức ép cải cách càng yếu.

Về căn nguyên, Münich cho rằng bước ngoặt tai hại xảy ra khi Quốc hội năm 2020 bãi bỏ từ 1/2021 cơ chế siêu lương gộp (superhrubá mzda) với phiếu của ANO, SPD, đảng Cộng sản Bohemia và Moravia (KSČM) và ODS. Ông đề xuất cân nhắc quay lại cơ chế này, gọi đó là khoảnh khắc định mệnh nhất của thế kỷ đối với Cộng hòa Séc; nếu không thừa nhận sai lầm và sửa chữa, tình hình sẽ tiếp tục xấu đi.

Shavit nhận định phe đối lập cũng thiếu năng lực hoạch định: Phong trào Thị trưởng và Người độc lập (Starostové a nezávislí - STAN) chưa từng có chuyên môn kinh tế vững, còn ODS đã đánh mất. Münich cho rằng chương trình kinh tế của ODS trùng đến 90% với ANO; các ý tưởng từ ANO như thay cách đánh thuế bất động sản hay tăng thuế cổ tức không phải là cải cách cấu trúc mà chỉ là “bom khói”.

Về giải pháp, Shavit tin người Séc có thể chấp nhận tăng thuế nếu chính phủ giải thích rõ mục tiêu và lợi ích, nhưng hiện truyền thông chính sách yếu kém. Münich mô tả loạt đề xuất của chính phủ là “một mạch phun ý tưởng thiếu chín chắn”, nhấn mạnh cần cải cách thuế mang tính cấu trúc. Ông nhắc việc chính phủ giải thể Hội đồng Kinh tế Quốc gia của Chính phủ (Národní ekonomická rada vlády - NERV) khiến thiếu vắng tư vấn hệ thống, các quyết định chỉ là “phát súng lẻ”. Tập podcast cũng chạm tới đề xuất thưởng 1 triệu korun cho con thứ hai để kích sinh, phản ứng của công chúng và tranh luận về lương khu vực công.