Dưới bóng Tre Cime di Lavaredo, con đường quân sự từ Rifugio Auronzo dẫn qua vách đá tới nhà nguyện đá Maria Ausiliatrice Madonna della Croda (xây năm 1917) và đài tưởng niệm của Bersaglieri dành cho liệt sĩ Thế chiến I. Gần đó là bia nhỏ tôn vinh nhà leo núi Áo Paul Grohmann, người chinh phục Cima Grande đầu tiên. Sự đan xen bi kịch và vinh quang của vùng biên cương hiện lên rõ rệt.

Tre Cime di Lavaredo (Drei Zinnen) và dãy Sexten Dolomites từng thuộc Đế quốc Áo–Hung hơn 550 năm, đến 1919 mới chuyển sang Ý. Bản sắc kép Áo–Ý hòa cùng sắc thứ ba của cộng đồng Ladin sử dụng ngôn ngữ Rhaeto-Romance cổ. Đi bộ ở đây đôi khi giống như bước qua ba “quốc gia” trong một chặng ngắn.

Agustina Lagos Marmol của nhà điều hành tour chuyên biệt Dolomite Mountains (Dolomite Mountains) mô tả “tính cách chia đôi” ở South Tyrol, nhưng nhấn mạnh ba ngôn ngữ có địa vị ngang nhau theo Quy chế Tự trị (Autonomy Statute) năm 1972. Ảnh hưởng chồng lớp thể hiện ở kiến trúc, phương ngữ, thái độ văn hóa; ẩm thực kết hợp phong vị Ý, sự đậm đà Tyrol và truyền thống Ladin. Ở Refugio Lavaredo, không khí quây quần chia sẻ đồ ăn, bia, rượu vang đối lập sự tĩnh lặng thực dụng của nhiều túp lều núi ở Áo.

Di sản Thế giới UNESCO này sở hữu mật độ via ferrata dày đặc nhất, những “con đường sắt” với cáp và thang kim loại đưa người leo qua vách đá cô lập. Hàng trăm tuyến được xây trong Thế chiến I để vận chuyển quân, thuốc nổ và vũ khí đến cao độ tới 3.600m, nay trở thành không gian giáo dục, hòa giải và ký ức. Tại Công viên Thiên nhiên Tre Cime (Tre Cime Nature Park) hiện có 13 tuyến, như Torre di Toblin, Severino Casara hay De Luca-Innerkofler, nơi mỗi lần leo là một hành trình qua thiên nhiên và lịch sử.

Bảo tàng Ngoài trời Anderter Alpe (Anderter Alpe Open Air Museum) trên Croda Rossa, phía trên làng Sexten (Sesto), gìn giữ tàn tích pháo đài, cáp treo quân sự, hầm pháo và hệ thống chiến hào, đường hầm từ đầu thế kỷ 20. Trên Monte Piana, Bảo tàng Ngoài trời Monte Piana (Monte Piana Open Air Museum) phơi bày cảnh cùng một đỉnh núi nhưng phía bắc là chiến hào Áo, phía nam là lính Ý. Khoảng 14.000 binh sĩ ngã xuống, nhiều người yên nghỉ tại Nghĩa trang Chiến tranh Sorgenti (Sorgenti War Cemetery) dưới chân núi.

Sức hút của Tre Cime biến nơi đây thành “mặt trận” mới: cửa hàng đồ outdoor, quán ăn với speck, Knödel, polenta, pasta mọc lên, thậm chí có dòng chữ “Tourists Go Home” trên vách đá. Mùa hè, Tre Cime có thể đón tới 14.000 lượt/ngày; South Tyrol ghi nhận khoảng 37 triệu lượt lưu trú năm 2024, gây tắc đường, quá tải bãi đỗ và lối mòn cho 540.000 cư dân. Biện pháp mềm được tăng cường: đường thu phí lên Tre Cime nay phải đăng ký trước, đặt khung giờ (từ €40); hồ Lago di Braies yêu cầu đặt chỗ đỗ xe hoặc đi xe buýt trung chuyển.

Curti Covi, quản lý bền vững của Khu vực 3 Zinnen Dolomites (3 Zinnen Dolomites) ở Innichen (San Candido), khẳng định các biện pháp đã giảm hỗn loạn, nhưng cần mở rộng điểm giới hạn, đăng ký và phí để tài trợ dịch vụ. Mục tiêu song hành là bền vững và quyền kiểm soát địa phương: giữ doanh nghiệp trong tay gia đình, tránh ảnh hưởng ngoại lai. Tinh thần tự quyết là cốt lõi bản sắc South Tyrol và Ladin, thách thức lớn nhất là bảo toàn sự độc lập ấy trước làn sóng du lịch.