Robot và tự động hoá là nhu cầu tất yếu

Trong bài viết Từ PC đến AI: Mỗi thập niên đều có một câu chuyện đầu tư riêng, chúng ta đã nhìn lại hơn bốn thập kỷ phát triển của kinh tế thế giới: máy tính cá nhân mở ra kỷ nguyên số, Internet kết nối hàng tỷ người, điện thoại thông minh thay đổi cách sống và làm việc, còn điện toán đám mây cùng AI đang tạo ra nhu cầu khổng lồ về sức mạnh tính toán. Điểm chung của những cuộc cách mạng này là mỗi giai đoạn đều xuất hiện một nhu cầu đủ lớn để hình thành một ngành công nghiệp mới. Nhưng lịch sử cũng cho thấy doanh nghiệp bán sản phẩm cuối cùng chưa chắc là bên mang lại lợi nhuận lớn nhất cho nhà đầu tư.

Trong bài viết trước, chúng ta đã tìm hiểu về điện lực – nền tảng không thể thiếu của kỷ nguyên AI. Nếu điện là nguồn năng lượng của cuộc cách mạng mới, thì robot và tự động hóa có thể sẽ là cánh tay thực thi của cuộc cách mạng đó. Đằng sau xu hướng này là những động lực dài hạn như già hóa dân số, thiếu hụt lao động, chi phí nhân công tăng, AI ngày càng thông minh và phần cứng ngày càng rẻ. Tesla phát triển Optimus như một phần trong tầm nhìn dài hạn của Elon Musk, NVIDIA xây dựng nền tảng AI cho robot, còn Trung Quốc coi robot hình người là ngành công nghiệp chiến lược và đầu tư mạnh vào toàn bộ chuỗi cung ứng.

Tuy nhiên, với nhà đầu tư, câu hỏi không phải là robot có phát triển hay không, mà là ai sẽ hưởng lợi lớn nhất. Đó sẽ là các nhà sản xuất robot như Fanuc hay ABB, những doanh nghiệp thiết kế chip AI như NVIDIA, các công ty cơ khí chính xác của Nhật Bản hay các doanh nghiệp Trung Quốc đang tăng tốc nhờ lợi thế về quy mô và chi phí? Lịch sử của Internet, điện thoại thông minh và xe điện cho thấy một bài học quen thuộc: dự đoán đúng xu hướng thường dễ hơn nhiều so với dự đoán doanh nghiệp chiến thắng.

Robot là sản phẩm của cả một hệ sinh thái

Khi nhắc đến robot, nhiều người thường nghĩ ngay đến những cánh tay máy trong nhà máy hoặc robot hình người của Trung Quốc. Thực tế, robot chỉ là sản phẩm cuối cùng của một chuỗi giá trị rất dài.

Một robot hiện đại cần chip AI để xử lý dữ liệu, phần mềm điều khiển, cảm biến để nhận biết môi trường, servo motor để tạo lực, hộp giảm tốc chính xác để điều khiển các khớp, rồi mới đến phần thân robot và hệ thống tích hợp.

Nói cách khác, robot cũng giống như một chiếc máy tính. Người dùng chỉ nhìn thấy chiếc máy tính hoàn chỉnh, nhưng phía sau là hàng chục doanh nghiệp khác nhau sản xuất bộ xử lý, bộ nhớ, màn hình, ổ cứng và hệ điều hành. Robot cũng vận hành theo cách tương tự.

Để thấy rõ điều đó, hãy nhìn vào chuỗi giá trị của một robot hiện đại.

Điều đáng chú ý là nhiều doanh nghiệp trong bảng trên không trực tiếp sản xuất robot hoàn chỉnh. Họ chỉ đảm nhận một mắt xích trong chuỗi giá trị. Nhưng cũng giống như NVIDIA trong làn sóng AI hay ASML trong ngành bán dẫn, chính những mắt xích tưởng như nhỏ bé ấy đôi khi lại quyết định năng lực cạnh tranh của cả hệ sinh thái.

Bộ tứ thống trị robot công nghiệp

Nếu robot hình người vẫn còn là câu chuyện của tương lai thì robot công nghiệp đã là một ngành có quy mô hàng chục tỷ USD. Trong nhiều năm qua, thị trường này gần như được dẫn dắt bởi bốn doanh nghiệp.

Hai doanh nghiệp dẫn đầu đều đến từ Nhật Bản và đây không phải là sự tình cờ. Trong nhiều thập kỷ, Nhật Bản đã đầu tư rất lớn vào cơ khí chính xác, điều khiển chuyển động và tự động hóa. Những công nghệ này đòi hỏi hàng chục năm tích lũy kinh nghiệm về vật liệu, quy trình gia công và sản xuất, tạo nên rào cản gia nhập rất cao.

Fanuc và Yaskawa không chỉ bán robot mà còn sản xuất servo motor, bộ điều khiển và nhiều linh kiện cốt lõi khác. Chính sự tích hợp này giúp họ duy trì vị thế hàng đầu của mình trong nhiều thập kỷ.

Trung Quốc và tham vọng dẫn dắt kỷ nguyên robot

Robot công nghiệp đang phát triển với tốc độ rất nhanh. Nếu năm 2014 thế giới chỉ lắp đặt khoảng 221.000 robot công nghiệp mới thì đến năm 2018 con số này đã tăng lên 423.000 chiếc. Năm 2022 lập kỷ lục với 553.000 chiếc và năm 2023 vẫn duy trì ở mức rất cao, khoảng 541.000 chiếc. Đáng chú ý, riêng Trung Quốc hiện chiếm hơn một nửa số robot công nghiệp mới được lắp đặt trên toàn cầu, cho thấy quốc gia này đã trở thành trung tâm lớn nhất của ngành robot.

Chiến lược của Trung Quốc khá rõ ràng. Thứ nhất, họ đẩy mạnh nội địa hóa các linh kiện cốt lõi để giảm phụ thuộc vào công nghệ nước ngoài. Leaderdrive đang cạnh tranh trực tiếp với Harmonic Drive ở mảng hộp giảm tốc bánh răng sóng, trong khi Shuanghuan Drivetrain phát triển hộp giảm tốc RV nhằm thay thế các sản phẩm của Nabtesco.

Thứ hai, Trung Quốc xây dựng các doanh nghiệp có khả năng cung cấp gần như toàn bộ hệ sinh thái tự động hóa. Inovance Technology được nhiều người gọi là "Yaskawa của Trung Quốc" nhờ thế mạnh về servo motor và điều khiển chuyển động. Estun Automation cũng nổi lên như một nhà sản xuất robot công nghiệp đáng chú ý sau hàng loạt thương vụ mua lại công nghệ từ châu Âu.

Cuối cùng, Trung Quốc đang đặt cược rất lớn vào robot hình người. Nếu robot công nghiệp là sân chơi mà Nhật Bản đã thống trị trong nhiều thập kỷ thì robot hình người gần như là một cuộc đua mới, nơi khoảng cách giữa các đối thủ vẫn chưa quá lớn. UBTech đã đưa robot Walker vào thử nghiệm trong các nhà máy, trong khi nhiều doanh nghiệp cơ khí chính xác của Trung Quốc cũng đã tham gia chuỗi cung ứng cho dự án Optimus của Tesla. Nếu Nhật Bản cạnh tranh bằng chất lượng và độ chính xác thì Trung Quốc muốn chiến thắng bằng quy mô, tốc độ và chi phí.

Phần cứng hay phần mềm? AI đang trở thành bộ não của robot

Một trong những thay đổi lớn nhất của ngành robot trong vài năm gần đây là AI. Trước đây, robot chủ yếu lặp lại những chuyển động đã được lập trình sẵn. Ngày nay, AI giúp robot nhận biết môi trường, lập kế hoạch chuyển động và thích nghi với những tình huống mới. Điều này khiến ranh giới giữa robot và AI ngày càng mờ đi.

NVIDIA là ví dụ rõ nhất. Công ty này không sản xuất robot, nhưng GPU, nền tảng Isaac và mô hình GR00T đang trở thành "bộ não" của rất nhiều dự án robot trên thế giới.

Intuitive Surgical là một trường hợp đáng chú ý. Ngoài hệ thống robot da Vinci, lợi thế lớn nhất của công ty nằm ở hàng chục năm tích lũy dữ liệu lâm sàng, mạng lưới đào tạo bác sĩ và hệ sinh thái dụng cụ phẫu thuật. Những rào cản này khiến đối thủ rất khó bắt kịp và giúp công ty duy trì vị thế dẫn đầu trong robot phẫu thuật.

Các doanh nghiệp phần mềm và chip AI thường có biên lợi nhuận cao hơn, ít chịu áp lực sản xuất và dễ mở rộng quy mô hơn. Trong khi đó, các doanh nghiệp phần cứng phải cạnh tranh về giá, đầu tư nhà máy và quản lý chuỗi cung ứng. Điều đó không có nghĩa phần cứng kém hấp dẫn. Lịch sử công nghệ cho thấy những doanh nghiệp sở hữu các công nghệ cốt lõi – từ chip AI, phần mềm cho đến các nền tảng phát triển – thường là bên hưởng lợi lớn nhất khi cả hệ sinh thái tăng trưởng.

Vì sao đầu tư vào robot lại khó?

Robot là một trong những xu hướng hấp dẫn nhất hiện nay, nhưng cũng là một trong những lĩnh vực khó đầu tư nhất. Mỗi làn sóng công nghệ mới đều tạo ra hàng trăm doanh nghiệp đầy tham vọng, nhưng cuối cùng chỉ một số ít có thể vươn lên dẫn đầu.

Internet từng có Yahoo, AOL và Netscape. Thị trường điện thoại thông minh từng được thống trị bởi Nokia và BlackBerry. Làn sóng xe điện cũng chứng kiến hàng chục startup được định giá hàng chục tỷ USD, nhưng không phải tất cả đều tồn tại.

Ngành robot nhiều khả năng cũng sẽ đi theo con đường tương tự. Hàng trăm doanh nghiệp đang cạnh tranh để giành vị trí dẫn đầu, nhưng không ai biết ai sẽ trở thành "Apple của ngành robot". Cũng chưa ai có thể khẳng định phần giá trị lớn nhất cuối cùng sẽ thuộc về nhà sản xuất robot, nhà thiết kế chip AI, nhà phát triển phần mềm hay các doanh nghiệp cung cấp linh kiện cốt lõi.

Đó cũng chính là rủi ro lớn nhất đối với nhà đầu tư. Đầu tư quá sớm vào một doanh nghiệp có thể mang lại khoản lợi nhuận khổng lồ, nhưng cũng có thể đồng nghĩa với việc đặt cược vào một cái tên sẽ biến mất sau vài năm. UiPath là một ví dụ điển hình. Dù được xem là doanh nghiệp dẫn đầu trong lĩnh vực tự động hóa quy trình (RPA), cổ phiếu này từng giảm hơn 80% so với đỉnh sau khi làn sóng hưng phấn đối với cổ phiếu công nghệ tăng trưởng hạ nhiệt.

ETF – Cách đầu tư an toàn hơn vào ngành robot

Có lẽ cũng vì lý do đó mà các quỹ ETF về robot và tự động hóa ngày càng được nhiều nhà đầu tư quan tâm. Thay vì phải lựa chọn một doanh nghiệp duy nhất, các ETF đầu tư vào cả hệ sinh thái: từ nhà sản xuất robot, doanh nghiệp tự động hóa, công ty cơ khí chính xác cho đến các hãng phát triển chip AI và phần mềm điều khiển. Điều này giúp nhà đầu tư hưởng lợi nếu toàn ngành tăng trưởng, đồng thời giảm rủi ro khi một doanh nghiệp cụ thể thất bại.
Một số ETF nổi bật:

BOTZ thường tập trung nhiều hơn vào các doanh nghiệp đầu ngành như NVIDIA, ABB, Fanuc hay Intuitive Surgical. ROBO phân bổ đồng đều hơn cho khoảng 80 doanh nghiệp trên toàn thế giới, giúp giảm sự phụ thuộc vào một vài cổ phiếu vốn hóa lớn. Trong khi đó, IBOT và IRBO có xu hướng phân bổ cân bằng hơn giữa robot, AI và tự động hóa, đồng thời đưa vào danh mục nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ đang phát triển.

ETF Robot có thực sự vượt trội hơn S&P 500?

Nhìn vào bảng hiệu suất, nhiều người sẽ có cảm giác các ETF robot đang tăng trưởng rất mạnh. Lợi nhuận một năm dao động từ khoảng 16% đến hơn 40%, còn lợi nhuận bình quân ba năm của nhiều quỹ đạt trên 10% mỗi năm. Tuy nhiên, bức tranh sẽ khác nếu so sánh với S&P 500.

Trong giai đoạn AI bùng nổ vừa qua, S&P 500 cũng tăng trưởng rất ấn tượng nhờ sự dẫn dắt của các tập đoàn công nghệ như NVIDIA, Microsoft, Apple, Meta hay Alphabet. Vì vậy, hiệu suất ba năm của nhiều ETF robot thực tế chỉ tương đương, thậm chí có thời điểm thấp hơn S&P 500.

Sự khác biệt càng rõ khi nhìn trong dài hạn. Trong khoảng 10 năm qua, S&P 500 mang lại mức sinh lời bình quân khoảng 11–13% mỗi năm, trong khi nhiều ETF robot chỉ đạt khoảng 2–6% mỗi năm.

Nguyên nhân là các ETF robot nắm giữ nhiều doanh nghiệp sản xuất thiết bị công nghiệp như Fanuc, Yaskawa, ABB hay Cognex. Đây là những doanh nghiệp phụ thuộc khá lớn vào chu kỳ đầu tư của ngành sản xuất. Khi kinh tế suy giảm hoặc doanh nghiệp cắt giảm chi tiêu cho nhà máy, giá cổ phiếu của nhóm này thường chịu áp lực đáng kể.

Trong khi đó, S&P 500 cũng đã sở hữu nhiều doanh nghiệp hưởng lợi trực tiếp từ AI và robot như NVIDIA, Microsoft hay Tesla, đồng thời vẫn được cân bằng bởi hàng trăm doanh nghiệp thuộc các lĩnh vực khác. Điều này giúp chỉ số vừa hưởng lợi từ xu hướng công nghệ, vừa có mức biến động thấp hơn.

Điều đó không có nghĩa ETF robot là lựa chọn kém hơn. Nếu tin rằng robot sẽ bước vào giai đoạn tăng trưởng mạnh trong thập kỷ tới, ETF chuyên ngành có thể mang lại mức sinh lời vượt trội. Tuy nhiên, với những nhà đầu tư ưu tiên sự ổn định, S&P 500 vẫn là một chuẩn so sánh rất khó đánh bại.

Cuối cùng, đầu tư vào robot cũng giống như đầu tư vào Internet cách đây hơn hai mươi năm: khó nhất không phải là dự đoán xu hướng, mà là tìm ra người chiến thắng. ETF giúp nhà đầu tư đặt cược vào cả xu hướng thay vì một doanh nghiệp duy nhất, còn những ai chấp nhận rủi ro cao hơn có thể tìm kiếm "NVIDIA tiếp theo" của ngành robot.

Mạnh Hải,
Praha