Những nhịp điệu phát triển trong quá khứ

"History doesn't repeat itself, but it often rhymes." – "Lịch sử không lặp lại, nhưng nó thường có những nhịp điệu giống nhau." Câu nói nổi tiếng này thường được gán cho Mark Twain, dù nguồn gốc thực sự vẫn còn nhiều tranh luận. Dù vậy, nếu có lĩnh vực nào mà ý tưởng ấy đúng một cách đáng ngạc nhiên, có lẽ đó là đầu tư.

Nhìn lại lịch sử thị trường tài chính, có một quy luật khá thú vị. Mỗi thập niên dường như đều có một "thứ" mà cả thế giới bỗng nhiên cần nhiều hơn trước. Những năm 1980 là máy tính cá nhân. Những năm 1990 là Internet. Những năm 2000 là thép, đồng và quặng sắt để xây dựng một Trung Quốc tăng trưởng thần tốc. Những năm 2010 là điện thoại thông minh và điện toán đám mây. Còn những năm 2020 đang là trí tuệ nhân tạo và sức mạnh tính toán.

Khi nhu cầu của thế giới thay đổi, những doanh nghiệp đứng ở trung tâm của làn sóng đó cũng thay đổi theo. Microsoft, Cisco, BHP, Amazon hay NVIDIA không trở thành những công ty vĩ đại chỉ vì họ được điều hành tốt. Họ lớn lên vì họ bán đúng thứ mà cả thế giới đang cần. Đó cũng là lý do nhìn lại lịch sử không chỉ để hoài niệm. Điều mà nhà đầu tư thực sự muốn tìm là những "nhịp điệu" của lịch sử. Bởi nếu hiểu điều gì đã tạo nên Microsoft của thập niên 1980 hay NVIDIA của ngày hôm nay, có lẽ chúng ta cũng sẽ có thêm một góc nhìn để suy nghĩ về câu hỏi lớn hơn: điều gì sẽ trở thành câu chuyện đầu tư của thập niên tiếp theo?

Máy tính cá nhân mở ra kỷ nguyên số

Điều thú vị là câu chuyện của mỗi thời đại thường rất rõ ràng khi nhìn lại, nhưng lại vô cùng mờ nhạt khi nó mới bắt đầu. Những năm 1980 mở đầu bằng cuộc chiến chống lạm phát. Năm 1980, lạm phát tại Mỹ lên tới 13,5%. Chủ tịch Cục Dự trữ Liên bang Paul Volcker đã nâng lãi suất lên gần 20% để kéo giá cả trở lại tầm kiểm soát. Chính quyết định tưởng như cực đoan ấy lại mở đầu cho chu kỳ lãi suất giảm kéo dài hơn bốn thập niên, tạo nền tảng cho một trong những giai đoạn tăng trưởng mạnh nhất của thị trường tài chính hiện đại.

Nhưng trong khi các nhà kinh tế tập trung vào lạm phát và lãi suất, một cuộc cách mạng khác âm thầm diễn ra trong các văn phòng: máy tính cá nhân. Microsoft lên sàn năm 1986 với mức định giá chưa đến 1 tỷ USD. Intel đưa bộ vi xử lý trở thành "bộ não" của hàng triệu chiếc PC. Nhìn lại, thứ cả thế giới bắt đầu mua trong thập niên ấy không phải là cổ phiếu công nghệ, mà là máy tính.

Internet phải cần router của Cisco Systems

Sang thập niên 1990, từ khóa đổi thành Internet. Năm 1995, Internet vẫn còn là khái niệm khá xa lạ với phần lớn người dân. Nhưng chỉ vài năm sau, gần như mọi doanh nghiệp đều muốn kết nối mạng. Thương mại toàn cầu tăng từ khoảng 39% GDP thế giới năm 1990 lên hơn 50% vào đầu những năm 2000, phản ánh một thế giới ngày càng kết nối cả về hàng hóa lẫn thông tin.

Biểu tượng của thời kỳ đó không phải Google hay Facebook – những cái tên còn chưa ra đời hoặc chưa đáng chú ý – mà là Cisco Systems. Muốn Internet hoạt động phải có router, và Cisco bán router. Từ khi IPO năm 1990 đến đỉnh bong bóng dot-com năm 2000, giá cổ phiếu Cisco tăng hơn một nghìn lần sau khi điều chỉnh chia tách. Internet thực sự đã thay đổi thế giới. Chỉ có điều rất ít người dự đoán đúng công ty nào sẽ là người chiến thắng cuối cùng.

Thiên niên kỷ mới bắt đầu bởi sự trỗi dậy của Trung Quốc

Những năm 2000 lại kể một câu chuyện hoàn toàn khác. Năm 2001, Trung Quốc gia nhập WTO. Trong hai thập niên tiếp theo, GDP của nước này tăng gần mười lần. Hàng trăm triệu người chuyển từ nông thôn ra thành thị. Đường sá, cầu cảng, nhà máy và các khu đô thị mọc lên với tốc độ chưa từng có. Muốn xây dựng thì phải có thép. Muốn có thép thì phải có quặng sắt. Muốn điện khí hóa thì phải có đồng. Đó là lý do những cái tên như BHP, Rio Tinto hay Vale trở thành biểu tượng của một thời kỳ. Người chiến thắng không phải là một ứng dụng hay một mạng xã hội, mà là những doanh nghiệp cung cấp nguyên liệu cho cỗ máy xây dựng lớn nhất thế giới.

Những đám mây và mạng xã hội làm thay đổi thói quen của con người

Sau cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008, câu chuyện lại thay đổi. Các ngân hàng trung ương đồng loạt hạ lãi suất xuống gần 0% và bơm hàng nghìn tỷ USD vào nền kinh tế thông qua các chương trình nới lỏng định lượng. Bảng cân đối kế toán của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ tăng từ dưới 1.000 tỷ USD trước khủng hoảng lên gần 9.000 tỷ USD sau đại dịch. Có thời điểm, hơn 17.000 tỷ USD trái phiếu trên toàn cầu mang lợi suất âm.

Tiền rẻ trở thành nhiên liệu cho những doanh nghiệp tăng trưởng. Amazon mở rộng thương mại điện tử và xây dựng AWS thành nền tảng điện toán đám mây lớn nhất thế giới. Apple biến điện thoại thông minh thành thiết bị trung tâm của cuộc sống hiện đại. Google, Meta và Netflix thay đổi cách con người tìm kiếm thông tin, giao tiếp và giải trí. Một lần nữa, thế giới lại đang mua một thứ mới.

NVIDIA hưởng lợi từ cơn sốt AI

Đến những năm 2020, từ khóa nổi bật nhất là trí tuệ nhân tạo. NVIDIA trở thành biểu tượng của thời đại không phải vì họ phát minh ra AI, mà vì họ bán GPU – thứ gần như mọi mô hình AI hiện đại đều cần. Cũng giống như Cisco từng bán router cho Internet ba mươi năm trước, NVIDIA đang bán "xẻng" cho cơn sốt AI. Câu chuyện lặp lại theo một cách khác, với những nhân vật khác.

Ai sẽ vượt qua NVIDIA trong những thập niên tới?

Nhìn lại hơn bốn mươi năm qua, có lẽ bài học lớn nhất không phải là nên mua Microsoft, Cisco, Amazon hay NVIDIA sớm hơn. Bài học lớn hơn là phải nhận ra nhu cầu lớn nhất của thời đại. Khi cả thế giới bắt đầu cần máy tính, Internet, quặng sắt, điện toán đám mây hay sức mạnh tính toán, sớm hay muộn cũng sẽ xuất hiện những doanh nghiệp tạo ra giá trị khổng lồ để đáp ứng nhu cầu đó.

Nhưng ở đây cũng xuất hiện câu hỏi khó nhất của đầu tư. Nhìn thấy xu hướng mới chỉ là bước đầu. Chọn đúng doanh nghiệp sẽ trở thành người chiến thắng trong xu hướng ấy còn khó hơn rất nhiều. Ai cũng biết Internet sẽ phát triển, nhưng rất ít người năm 1995 có thể khẳng định Google sẽ vượt Yahoo, hay Amazon sẽ sống sót sau bong bóng dot-com. Ai cũng thấy điện thoại thông minh là tương lai, nhưng Nokia mới là cái tên thống trị đầu những năm 2000. Ngày nay, hầu như ai cũng đồng ý rằng AI sẽ làm thay đổi thế giới. Nhưng liệu NVIDIA có tiếp tục là người chiến thắng trong mười năm tới, hay sẽ xuất hiện một cái tên khác giống như Google từng thay thế Yahoo và Apple từng vượt Nokia?

Lịch sử không cho chúng ta câu trả lời. Nhưng lịch sử nhắc chúng ta một điều quan trọng hơn: những khoản đầu tư xuất sắc nhất thường được tạo ra khi một doanh nghiệp đứng đúng vào trung tâm của nhu cầu lớn nhất của thời đại. Nhận ra nhu cầu ấy đã khó. Tìm được doanh nghiệp có khả năng đáp ứng nó tốt hơn tất cả các đối thủ còn khó hơn. Và có lẽ, đó chính là công việc thú vị nhất của một nhà đầu tư.

Mạnh Hải
Praha