AI và xe điện làm tăng nhanh nhu cầu điện 

Trong bài viết trước "Từ PC đến AI: Mỗi thập niên đều có một câu chuyện đầu tư", chúng ta đã cùng nhìn lại hơn bốn mươi năm phát triển của kinh tế thế giới. Máy tính cá nhân mở ra kỷ nguyên số. Internet kết nối cả thế giới. Trung Quốc tạo nên cơn khát thép và quặng sắt. Điện thoại thông minh cùng điện toán đám mây thay đổi cách con người sống và làm việc. Còn AI đang tạo ra nhu cầu khổng lồ về sức mạnh tính toán.

Điểm chung của tất cả những câu chuyện đó là mỗi thời đại đều xuất hiện một nhu cầu mới, đủ lớn để làm thay đổi cả nền kinh tế. Và những doanh nghiệp tạo ra giá trị lớn nhất thường là những doanh nghiệp đứng đúng vào trung tâm của nhu cầu ấy.

Nếu phải chọn một ứng cử viên cho câu chuyện đầu tư của thập niên tới, có lẽ rất nhiều người sẽ nghĩ đến điện. Không phải ngẫu nhiên mà Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) gọi giai đoạn hiện nay là "Age of Electricity" – Kỷ nguyên điện lực. Theo dự báo của tổ chức này, đến năm 2030, nhu cầu điện toàn cầu sẽ tăng trung bình khoảng 3,5–3,6% mỗi năm, nhanh hơn khoảng 2,5 lần so với tốc độ tăng trưởng nhu cầu năng lượng nói chung. Động lực không chỉ đến từ AI mà còn đến từ xe điện, trung tâm dữ liệu, robot công nghiệp, bơm nhiệt, điều hòa không khí, điện gió ngoài khơi và quá trình điện khí hóa trong sản xuất. Nếu máy tính là nền tảng của thập niên 1980, Internet là nền tảng của thập niên 1990 và điện toán đám mây là nền tảng của thập niên 2010, thì rất có thể điện sẽ trở thành nền tảng của thập niên tới.

Nhưng điều đó cũng dẫn đến một câu hỏi thú vị. Nếu cả thế giới cần nhiều điện hơn, liệu các công ty điện lực có phải là những người hưởng lợi lớn nhất? Lịch sử hai mươi năm qua cho thấy câu trả lời không hẳn như vậy.

Hai mươi năm của ngành điện châu Âu

Nhìn lại các tập đoàn điện lực lớn tại Trung Âu, chúng ta thấy một bức tranh khá khác với kỳ vọng. Dù đều hoạt động trong một ngành thiết yếu và đều hưởng lợi từ nhu cầu điện ngày càng tăng, kết quả dành cho cổ đông lại rất khác nhau.

Chỉ nhìn vào bảng trên cũng đủ thấy một điều đáng suy nghĩ. Trong cùng một ngành, có doanh nghiệp giảm giá trị sau hai mươi năm, có doanh nghiệp chỉ tăng nhẹ và cũng có doanh nghiệp tăng gần năm lần. Điều quyết định không đơn thuần là bán được nhiều điện hơn, mà còn phụ thuộc vào cơ cấu tài sản, nguồn phát điện, chiến lược đầu tư và đặc biệt là chính sách năng lượng của từng quốc gia. Các công ty điện lực phải hoạt động trong một lĩnh vực chịu sự quản lý chặt chẽ của nhà nước, cần vốn đầu tư rất lớn và thời gian hoàn vốn kéo dài hàng chục năm. Giá điện, giá nhiên liệu, quy định môi trường hay những biến động địa chính trị đều có thể ảnh hưởng mạnh đến lợi nhuận của họ. Vì vậy, nhu cầu điện tăng không đồng nghĩa lợi nhuận của doanh nghiệp điện lực sẽ tăng theo cùng tốc độ. Điều thú vị là, nếu nhìn sang một nhóm doanh nghiệp khác trong cùng hệ sinh thái, câu chuyện lại hoàn toàn khác.

Những "người bán xẻng" của kỷ nguyên điện lực

Trong bài viết trước, chúng ta đã nhắc đến Cisco như một trong những biểu tượng của thời kỳ Internet. Cisco không tạo ra Internet và cũng không phải doanh nghiệp cung cấp dịch vụ Internet cho người dùng cuối. Họ bán router và thiết bị mạng. Muốn Internet phát triển, các doanh nghiệp buộc phải mua sản phẩm của Cisco. Chính vị trí đặc biệt đó đã giúp công ty trở thành một trong những người hưởng lợi lớn nhất của thập niên 1990.

Kỷ nguyên điện lực có lẽ cũng đang hình thành theo một cách tương tự. Những doanh nghiệp hưởng lợi nhiều nhất có thể không phải là người bán điện, mà là những doanh nghiệp cung cấp hạ tầng để điện có thể được sản xuất, truyền tải, phân phối và sử dụng hiệu quả. Hai mươi năm qua cho thấy đây không chỉ là một giả thuyết.

Điểm chung của những doanh nghiệp này là phần lớn người tiêu dùng gần như không biết đến họ. Tuy nhiên, sản phẩm và dịch vụ của họ lại xuất hiện trong gần như mọi dự án đầu tư vào điện. Muốn xây dựng một trung tâm dữ liệu AI mới, người ta phải đầu tư vào máy biến áp, hệ thống phân phối điện, thiết bị đóng cắt và phần mềm quản lý năng lượng. Muốn mở rộng mạng lưới xe điện, phải nâng cấp lưới điện, xây thêm trạm sạc và kéo thêm cáp điện công suất lớn. Muốn đưa điện từ các trang trại gió ngoài khơi vào đất liền, phải sử dụng những tuyến cáp ngầm cao thế dài hàng trăm kilomet. Chính vì xuất hiện ở gần như mọi mắt xích của quá trình điện khí hóa nên Eaton, Schneider Electric, Quanta Services, Prysmian hay ABB đều có cơ hội hưởng lợi bất kể cuối cùng ai là người bán được nhiều điện nhất.

Có thể hình dung chuỗi giá trị này qua một bảng đơn giản.

Điểm đáng chú ý là các doanh nghiệp này không cần biết cuối cùng người tiêu dùng sẽ mua điện của công ty nào. Điều họ cần chỉ là thế giới tiếp tục đầu tư. Mỗi trung tâm dữ liệu AI mới, mỗi khu công nghiệp mới, mỗi nhà máy điện mới hay mỗi tuyến đường dây truyền tải được xây dựng đều có thể trở thành khách hàng của họ. Doanh thu của họ vì thế thường gắn với quy mô đầu tư của toàn bộ nền kinh tế hơn là kết quả kinh doanh của một công ty điện lực cụ thể.

Doanh nghiệp nào đang cung cấp hạ tầng cho nền kinh tế điện?

Nhìn dưới góc độ này, chúng ta lại thấy một "nhịp điệu" quen thuộc của lịch sử. Trong cơn sốt vàng California, không phải ai đi đào vàng cũng trở nên giàu có, nhưng những người bán cuốc, xẻng và dụng cụ lại có một công việc kinh doanh ổn định. Trong thời kỳ Internet, hàng nghìn website đã xuất hiện rồi biến mất, nhưng Cisco vẫn bán router và Intel vẫn bán bộ vi xử lý. Ngày nay, NVIDIA không phải công ty duy nhất phát triển AI, nhưng gần như mọi mô hình AI hiện đại đều cần GPU của họ. Ở mỗi cuộc cách mạng công nghệ, người chiến thắng lớn không phải lúc nào cũng là doanh nghiệp bán sản phẩm cuối cùng, mà rất nhiều khi lại là doanh nghiệp xây dựng hạ tầng cho cả hệ sinh thái.

Bài viết này không nhằm giới thiệu hay khuyến nghị đầu tư vào bất kỳ doanh nghiệp nào. Mục tiêu chỉ là gợi mở một cách tiếp cận khi quan sát những xu hướng lớn của nền kinh tế. Nếu điện thực sự trở thành nền tảng của thập niên tới, câu hỏi mà nhà đầu tư có lẽ nên dành thời gian suy nghĩ không phải là "Công ty điện lực nào sẽ bán được nhiều điện nhất?" mà là "Những doanh nghiệp nào đang âm thầm cung cấp hạ tầng để toàn bộ nền kinh tế điện có thể vận hành?"

Hai mươi năm trước, rất ít người nghĩ rằng một công ty xây dựng đường dây truyền tải điện hay sản xuất thiết bị phân phối điện có thể mang lại mức sinh lời vượt xa nhiều tập đoàn điện lực nổi tiếng. Hai mươi năm tới, lịch sử có thể sẽ không lặp lại theo đúng cách đó. Nhưng nếu có một điều mà lịch sử đầu tư liên tục nhắc chúng ta trong hơn bốn mươi năm qua, thì đó là: khi cả thế giới cùng cần một thứ gì đó, những doanh nghiệp đứng ở trung tâm của nhu cầu ấy thường tạo ra giá trị khổng lồ. Nhận ra xu hướng mới chỉ là bước đầu. Tìm được doanh nghiệp có khả năng hưởng lợi nhiều nhất từ xu hướng đó mới là phần thú vị – và cũng là phần khó nhất – của đầu tư.

Mạnh Hải
Praha