Tóm tắt
Năm 2018, Luiz Inácio Lula da Silva sắp vào tù nhưng vẫn khẳng định có “hàng triệu Lula”, rồi được trả tự do năm 2019, hủy án 2021 và thắng trở lại năm 2022 sau khi kết nối một liên minh rộng từ cánh tả đến doanh nghiệp và bảo thủ. Nay ở tuổi 80, ông bước vào cuộc bầu cử cuối cùng, đối đầu Flávio Bolsonaro trong thế sít sao. Dù thắng hay thua, cánh tả phải chuẩn bị cho kỷ nguyên hậu Lula, khi chưa rõ ai có thể giữ các mảnh ghép mâu thuẫn của liên minh. Theo nhà thăm dò Mauricio Moura, “Lula lớn hơn Đảng Công nhân và lớn hơn cả cánh tả”, tương lai sau ông là “một ẩn số lớn”.
Châu Âu dõi theo vì suốt hai thập kỷ Lula là hình mẫu thắng cử vượt lằn ranh ý thức hệ; nay câu hỏi là liệu tất cả dựa trên câu chuyện đời và sức hút cá nhân. Thủ tướng Tây Ban Nha Pedro Sánchez trên X ca ngợi Lula như biểu tượng chống bất công, mở rộng quyền và bảo vệ dân chủ trước xu hướng độc đoán, kêu gọi tiếp tục con đường “hy vọng và tiến bộ”.
Kết quả vòng một phơi bày sự mong manh: tại buổi theo dõi của Bộ trưởng Môi trường Marina Silva ở São Paulo, ủng hộ viên hụt hẫng khi một phần cử tri từng chọn ổn định nay quay sang một nhà dân túy giận dữ. Chiến lược gia Fernando Brigidi, từng làm cho Joe Biden và tham gia chiến dịch Kamala Harris, ví Lula với một lãnh đạo 80 tuổi dựa vào hoài niệm nhưng chậm thích nghi thực tế mới. Tiểu sử nghèo khó ở Pernambuco, mất ngón tay khi làm thợ, và vai trò công đoàn đã giúp Lula lập Đảng Công nhân (Arbeiterpartei PT) năm 1980 và gom được tín đồ Công giáo tiến bộ, trí thức, nhà hoạt động và dân khu ổ chuột.
Trên cương vị tổng thống, ông tận dụng bùng nổ hàng hóa để mở rộng an sinh, đồng thời nhượng bộ giới kinh doanh và cánh hữu, giữ được trung dung và ràng buộc cánh tả cấp tiến. Nhiều đối thủ cũ được kéo về, như Phó tổng thống hiện nay Geraldo Alckmin. Tuy vậy, ông không tạo dựng người kế nhiệm có thể duy trì liên minh.
Brazil đã đổi khác: tầng lớp trung lưu lớn hơn, kinh tế nền tảng phát triển khiến nhiều người tự làm thấy nhà nước phúc lợi là rào cản; nhà thờ Tin Lành và du lịch nông nghiệp bùng nổ củng cố bản sắc bảo thủ. PT vẫn tranh cãi về “thế giới cũ” của chính mình. Dù Lula vẫn huy động được đám đông đỏ trên Avenida Paulista, đa số năm 2022 đang rạn nứt: ông mất 3,4 triệu phiếu so với bốn năm trước, Bolsonaro tiến ở nhóm thu nhập thấp và trung, tỷ lệ của Lula giảm ngay cả ở Đông Bắc nghèo; 21% cử tri vắng mặt, cao nhất từ 1998.
Thông điệp chiến dịch phân hóa: Lula cảnh báo nguy cơ với dân chủ, còn đối thủ đánh vào chi phí sinh hoạt, tham nhũng và tội phạm. Một bê bối ngân hàng lớn che mờ tranh luận; dù đối thủ bị liên hệ, chính đương nhiệm lại trả giá khi cử tri trút giận lên hệ thống. Bài toán kế nhiệm nan giải: nghiêng tả quá sẽ dọa trung dung, thân doanh nghiệp sẽ chia rẽ cánh tả. Chủ tịch PT Edinho Silva nói “người kế nhiệm sẽ là PT”, vì “không có Lula thứ hai”.
Nếu thất bại, PT có thể đối mặt cuộc tranh luận kiểu Đảng Dân chủ (US-Demokraten) sau thời Biden: vì sao không xây dựng người kế nhiệm và không mở sơ bộ cạnh tranh. Câu hỏi sâu hơn là vì sao lực lượng tự nhận đại diện công nhân lại bị xem là elit và xa rời lo toan kinh tế của đại đa số. Ở châu Âu, trung tả cũng mất cử tri vì bị coi là một phần của “establishment”, còn cử tri muốn điều gì đó mới mẻ mà cánh tả chưa vẽ được.
Trong cuộc mít-tinh ở São Paulo, Lula kêu gọi lôi kéo hàng triệu người không đi bầu vòng một: “Hoặc tham gia chính trị, hoặc chẳng gì đổi thay.” Ở khu Perdizes, Paulo Oliveira nói sẽ bầu Lula chỉ để ngăn Bolsonaro, nhưng quy trách cho trì trệ và sự cá nhân hóa chính trị quanh một người; ông ví von “Lula thành Stalin mới” và lo rằng nếu Lula mất, không ai biết phải chọn ai.
Châu Âu dõi theo vì suốt hai thập kỷ Lula là hình mẫu thắng cử vượt lằn ranh ý thức hệ; nay câu hỏi là liệu tất cả dựa trên câu chuyện đời và sức hút cá nhân. Thủ tướng Tây Ban Nha Pedro Sánchez trên X ca ngợi Lula như biểu tượng chống bất công, mở rộng quyền và bảo vệ dân chủ trước xu hướng độc đoán, kêu gọi tiếp tục con đường “hy vọng và tiến bộ”.
Kết quả vòng một phơi bày sự mong manh: tại buổi theo dõi của Bộ trưởng Môi trường Marina Silva ở São Paulo, ủng hộ viên hụt hẫng khi một phần cử tri từng chọn ổn định nay quay sang một nhà dân túy giận dữ. Chiến lược gia Fernando Brigidi, từng làm cho Joe Biden và tham gia chiến dịch Kamala Harris, ví Lula với một lãnh đạo 80 tuổi dựa vào hoài niệm nhưng chậm thích nghi thực tế mới. Tiểu sử nghèo khó ở Pernambuco, mất ngón tay khi làm thợ, và vai trò công đoàn đã giúp Lula lập Đảng Công nhân (Arbeiterpartei PT) năm 1980 và gom được tín đồ Công giáo tiến bộ, trí thức, nhà hoạt động và dân khu ổ chuột.
Trên cương vị tổng thống, ông tận dụng bùng nổ hàng hóa để mở rộng an sinh, đồng thời nhượng bộ giới kinh doanh và cánh hữu, giữ được trung dung và ràng buộc cánh tả cấp tiến. Nhiều đối thủ cũ được kéo về, như Phó tổng thống hiện nay Geraldo Alckmin. Tuy vậy, ông không tạo dựng người kế nhiệm có thể duy trì liên minh.
Brazil đã đổi khác: tầng lớp trung lưu lớn hơn, kinh tế nền tảng phát triển khiến nhiều người tự làm thấy nhà nước phúc lợi là rào cản; nhà thờ Tin Lành và du lịch nông nghiệp bùng nổ củng cố bản sắc bảo thủ. PT vẫn tranh cãi về “thế giới cũ” của chính mình. Dù Lula vẫn huy động được đám đông đỏ trên Avenida Paulista, đa số năm 2022 đang rạn nứt: ông mất 3,4 triệu phiếu so với bốn năm trước, Bolsonaro tiến ở nhóm thu nhập thấp và trung, tỷ lệ của Lula giảm ngay cả ở Đông Bắc nghèo; 21% cử tri vắng mặt, cao nhất từ 1998.
Thông điệp chiến dịch phân hóa: Lula cảnh báo nguy cơ với dân chủ, còn đối thủ đánh vào chi phí sinh hoạt, tham nhũng và tội phạm. Một bê bối ngân hàng lớn che mờ tranh luận; dù đối thủ bị liên hệ, chính đương nhiệm lại trả giá khi cử tri trút giận lên hệ thống. Bài toán kế nhiệm nan giải: nghiêng tả quá sẽ dọa trung dung, thân doanh nghiệp sẽ chia rẽ cánh tả. Chủ tịch PT Edinho Silva nói “người kế nhiệm sẽ là PT”, vì “không có Lula thứ hai”.
Nếu thất bại, PT có thể đối mặt cuộc tranh luận kiểu Đảng Dân chủ (US-Demokraten) sau thời Biden: vì sao không xây dựng người kế nhiệm và không mở sơ bộ cạnh tranh. Câu hỏi sâu hơn là vì sao lực lượng tự nhận đại diện công nhân lại bị xem là elit và xa rời lo toan kinh tế của đại đa số. Ở châu Âu, trung tả cũng mất cử tri vì bị coi là một phần của “establishment”, còn cử tri muốn điều gì đó mới mẻ mà cánh tả chưa vẽ được.
Trong cuộc mít-tinh ở São Paulo, Lula kêu gọi lôi kéo hàng triệu người không đi bầu vòng một: “Hoặc tham gia chính trị, hoặc chẳng gì đổi thay.” Ở khu Perdizes, Paulo Oliveira nói sẽ bầu Lula chỉ để ngăn Bolsonaro, nhưng quy trách cho trì trệ và sự cá nhân hóa chính trị quanh một người; ông ví von “Lula thành Stalin mới” và lo rằng nếu Lula mất, không ai biết phải chọn ai.