Mười năm sau cuộc trưng cầu 23/6/2016 với kết quả sít sao, nước Anh vẫn vật lộn với vết rạn sâu và hệ quả của Brexit; đa số dân nay cho rằng đó là sai lầm. Tại London vừa diễn ra biểu tình kêu gọi tái gia nhập Liên minh châu Âu.

Một ký ức năm 2018 phác họa tâm thế lưỡng phân: nhiều người vừa nuối tiếc lá phiếu Leave, vừa khẳng định “chúng ta là Anh, còn kia là châu Âu”, coi mình tách biệt với lục địa ngay cả khi vẫn ở châu Âu về địa lý.

Nhìn về cội rễ ý thức hệ, tâm thế quốc đảo và ký ức đế quốc nuôi dưỡng cảm giác đặc thù. Dù tham gia thị trường chung và liên minh thuế quan, Anh đứng ngoài Schengen và có nhiều ngoại lệ ngân sách, nhưng nhiều người vẫn thấy bị “Brussels” chi phối. Fintan O’Toole gọi đó là “thất bại anh hùng”: hỗn hợp hoài niệm toàn cầu và phản kháng trước “áp bức” tưởng tượng.

Áp lực chính trị buộc David Cameron tổ chức trưng cầu. Chiến dịch Leave dựa nhiều vào cảm xúc và thông điệp gây tranh cãi như cam kết 350 triệu bảng Anh/tuần cho y tế; Boris Johnson là gương mặt nổi bật. Hoạt động pháp lý của Marcus Ball suýt đưa ông ra tòa, nhưng Tòa Thượng thẩm (High Court) dừng vụ với lập luận tuyên bố sai về thống kê không tự động là sai phạm công vụ.

Sau Theresa May, Johnson cố hoàn tất Brexit, thậm chí giải tán rồi phải triệu tập lại Quốc hội, còn thời hạn rời EU liên tục lùi. Để chốt thỏa thuận, London chấp nhận nhượng bộ: Bắc Ireland bị tách biệt về thuế quan và kinh tế, ngành đánh bắt bị bỏ rơi so với kỳ vọng trước đó.

Tới khi Anh rời EU hẳn vào 1/2020, phần lớn người dân đã hối tiếc. Cử tri Leave chủ yếu là người cao tuổi, ở nông thôn và ít học vấn; thay đổi nhân khẩu học sau đó càng làm cán cân quan điểm nghiêng về ở lại.

Lợi ích hữu hình ít ỏi. Theo Ngân hàng Anh (Bank of England), kinh tế mất khoảng 6% so với kịch bản không Brexit; doanh nghiệp vướng rào cản và thủ tục thương mại, thiếu lao động. Dòng lao động ngoại quốc chuyển từ EU sang châu Á và châu Phi, nhập cư không giảm như kỳ vọng. Chủ quyền “giành lại” hiện hữu ở những hàng chờ hộ chiếu dài hơn tại biên giới EU, dù vẫn có người tin rằng như thế “đáng giá”.