Tóm tắt
Tranh cãi quanh việc Tổng thống Petr Pavel có tham dự thượng đỉnh Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) hay không đã lan rộng thành xung đột chính trị. Andrej Babiš coi ông Pavel là đối thủ số một, cáo buộc ông tích lũy quyền lực và vận động cho nhiệm kỳ mới, đồng thời tìm người thách thức để ngăn tái đắc cử.
Trong phe cầm quyền nổi lên nghịch lý: vừa muốn hạ vai trò tổng thống thành “công chứng viên” của chính phủ, kể cả việc đi dự một hội nghị cũng phải do nội các định đoạt, vừa bằng giọng điệu công kích lại kéo Phủ Tổng thống vào trung tâm cuộc đấu. Triển vọng bầu cử tổng thống tháng 1/2028 bắt đầu lấn át các cuộc bầu cử địa phương và Thượng viện sắp tới.
Petr Pavel khẳng định không lập “trung tâm quyền lực thứ hai”, không đứng đầu các đảng đối lập, mà thực thi vai trò nguyên thủ trong hệ thống nghị viện, song bác bỏ quan niệm ràng buộc cứng nhắc biến tổng thống thành viên chức hành chính. Nếu chỉ đội “chiếc mũ” do chính phủ ấn định, việc bầu cử trực tiếp sẽ vô nghĩa.
Những người soạn Hiến pháp Séc lấy cảm hứng từ nền cộng hòa đầu tiên, không định biến tổng thống thành người chỉ đặt vòng hoa hay “công chứng viên” của chính phủ. Cơ chế bầu gián tiếp ban đầu qua Hạ viện (Poslanecká sněmovna) và Thượng viện (Senát) cho thấy tổng thống không chỉ đại diện đa số cầm quyền. Vị trí này được thiết kế trong cơ chế phân quyền và đối trọng, thể hiện rõ ở quy trình chọn thẩm phán Tòa án Hiến pháp (Ústavní soud): tổng thống đề cử, Thượng viện phê chuẩn, với chu kỳ bầu cử khác Hạ viện.
Václav Havel từng bảo vệ thành công trước Ústavní soud thẩm quyền bổ nhiệm Thống đốc Ngân hàng Quốc gia Séc (Česká národní banka) không cần đồng ký, nhằm bảo đảm tính độc lập của ngân hàng trung ương trước các sức ép ngắn hạn. Từ đó cho thấy tổng thống có sứ mệnh và thẩm quyền riêng, kể cả khi cần phối hợp với chính phủ, vẫn giữ một mức tự chủ để làm đối trọng.
Việc bầu cử trực tiếp không làm suy giảm mức tự chủ ấy. Trong phần lớn nhiệm kỳ, Petr Pavel giữ chừng mực; xung đột chỉ bùng lên quanh việc không bổ nhiệm Filip Turek làm bộ trưởng và chuyện tham dự thượng đỉnh NATO. Yêu cầu tổng thống được dân bầu chỉ làm nghi lễ “đặt vòng hoa” là xem nhẹ lựa chọn của cử tri, khác hẳn phong cách của Miloš Zeman trước đây.
Cộng hòa Séc đứng trong nhóm nước châu Âu kết hợp chế độ nghị viện với tổng thống do dân bầu, khác xa mô hình bán tổng thống kiểu Pháp, nhưng cũng không thuần nghị viện với nguyên thủ chỉ mang tính nghi lễ. Ranh giới thẩm quyền vì thế dễ phát sinh tranh chấp, chỉ được hóa giải khi văn hóa chính trị đủ kiềm chế. Tình trạng đối đầu hiện nay phản chiếu khoảng trống nội dung chương trình, biến chức tổng thống thành đề tài tiện lợi để lấp “khoảng trống” trên sân khấu chính trị.
Trong phe cầm quyền nổi lên nghịch lý: vừa muốn hạ vai trò tổng thống thành “công chứng viên” của chính phủ, kể cả việc đi dự một hội nghị cũng phải do nội các định đoạt, vừa bằng giọng điệu công kích lại kéo Phủ Tổng thống vào trung tâm cuộc đấu. Triển vọng bầu cử tổng thống tháng 1/2028 bắt đầu lấn át các cuộc bầu cử địa phương và Thượng viện sắp tới.
Petr Pavel khẳng định không lập “trung tâm quyền lực thứ hai”, không đứng đầu các đảng đối lập, mà thực thi vai trò nguyên thủ trong hệ thống nghị viện, song bác bỏ quan niệm ràng buộc cứng nhắc biến tổng thống thành viên chức hành chính. Nếu chỉ đội “chiếc mũ” do chính phủ ấn định, việc bầu cử trực tiếp sẽ vô nghĩa.
Những người soạn Hiến pháp Séc lấy cảm hứng từ nền cộng hòa đầu tiên, không định biến tổng thống thành người chỉ đặt vòng hoa hay “công chứng viên” của chính phủ. Cơ chế bầu gián tiếp ban đầu qua Hạ viện (Poslanecká sněmovna) và Thượng viện (Senát) cho thấy tổng thống không chỉ đại diện đa số cầm quyền. Vị trí này được thiết kế trong cơ chế phân quyền và đối trọng, thể hiện rõ ở quy trình chọn thẩm phán Tòa án Hiến pháp (Ústavní soud): tổng thống đề cử, Thượng viện phê chuẩn, với chu kỳ bầu cử khác Hạ viện.
Václav Havel từng bảo vệ thành công trước Ústavní soud thẩm quyền bổ nhiệm Thống đốc Ngân hàng Quốc gia Séc (Česká národní banka) không cần đồng ký, nhằm bảo đảm tính độc lập của ngân hàng trung ương trước các sức ép ngắn hạn. Từ đó cho thấy tổng thống có sứ mệnh và thẩm quyền riêng, kể cả khi cần phối hợp với chính phủ, vẫn giữ một mức tự chủ để làm đối trọng.
Việc bầu cử trực tiếp không làm suy giảm mức tự chủ ấy. Trong phần lớn nhiệm kỳ, Petr Pavel giữ chừng mực; xung đột chỉ bùng lên quanh việc không bổ nhiệm Filip Turek làm bộ trưởng và chuyện tham dự thượng đỉnh NATO. Yêu cầu tổng thống được dân bầu chỉ làm nghi lễ “đặt vòng hoa” là xem nhẹ lựa chọn của cử tri, khác hẳn phong cách của Miloš Zeman trước đây.
Cộng hòa Séc đứng trong nhóm nước châu Âu kết hợp chế độ nghị viện với tổng thống do dân bầu, khác xa mô hình bán tổng thống kiểu Pháp, nhưng cũng không thuần nghị viện với nguyên thủ chỉ mang tính nghi lễ. Ranh giới thẩm quyền vì thế dễ phát sinh tranh chấp, chỉ được hóa giải khi văn hóa chính trị đủ kiềm chế. Tình trạng đối đầu hiện nay phản chiếu khoảng trống nội dung chương trình, biến chức tổng thống thành đề tài tiện lợi để lấp “khoảng trống” trên sân khấu chính trị.
