Trung Quốc mở rộng hiện diện khắp Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương bằng đội tàu cá dân sự hoạt động như dân quân biển, phối hợp với Hải quân Quân Giải phóng Nhân dân (PLAN) và Lực lượng Bảo vệ Bờ biển Trung Quốc (China Coast Guard, CCG) để tiến hành chiến thuật vùng xám. Dân quân này là mũi nhọn của học thuyết chiến tranh hỗn hợp, lấn dần khu vực tranh chấp của Nhật Bản, Đài Loan và Philippines, hình thành “tam giác sắt” quanh Philippines nơi tàu cá, tuần duyên và hải quân vận hành đồng bộ. Nhiều nước phương Tây có cơ sở coi lực lượng này là phần kéo dài trên thực tế của sức mạnh hải quân Trung Quốc.

Thay vì đưa trực tiếp tàu chiến PLAN tạo hàng rào hay phong tỏa giả, chiến lược dựa vào vỏ bọc tàu cá dân sự. Viện Hải quân Hoa Kỳ (US Naval Institute) ước tính có khoảng 200.000 tàu cá có thể được vũ khí hóa. Một báo cáo tháng 1/2026 của Quốc hội Hoa Kỳ (United States Congress) nêu bằng chứng tàu cá được dùng để mở rộng ảnh hưởng, độc chiếm tuyến hàng hải và đẩy các nước Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương vào phụ thuộc kinh tế; Quân Giải phóng Nhân dân (People’s Liberation Army, PLA) và Đảng Cộng sản Trung Quốc (Chinese Communist Party, CCP) giám sát chặt chẽ. Đội tàu “bóng ma” xuất hiện ở điểm nóng gần Nhật Bản và Philippines rồi rút trước khi phản ứng ngoại giao thành hình. Với hơn 5 nghìn tỷ USD hàng hải đi qua mỗi năm, Bắc Kinh tìm cách kiểm soát di chuyển trên biển, khiến gián đoạn có thể giáng đòn nặng vào Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan và Mỹ. Tương tự “những người áo xanh lá” của Nga ở Crimea, Trung Quốc có thể dùng “những người áo xanh” trên biển tại quần đảo Ryukyu của Nhật Bản và các thực thể do Philippines tuyên bố chủ quyền.

Ngày 25/12/2025, hơn 2.000 tàu cá Trung Quốc tập kết ở Biển Hoa Đông tạo đội hình phong tỏa giả hình chữ L ngược; ngày 14/01/2026, 1.400 tàu lặp lại động thái tương tự. Khi các chiến thuật cưỡng ép, chiến tranh hỗn hợp và phong tỏa giả gia tăng, Tokyo cứng rắn hơn: Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi chấm dứt mơ hồ chiến lược về Đài Loan, tuyên bố bảo vệ quân sự Đài Bắc, dẫn tới rạn nứt ngoại giao lớn. Song song sức ép kinh tế (như hạn chế du lịch Trung Quốc và lao động nước ngoài tại Nhật Bản), CCP tiến hành chiến tranh thông tin và hỗn hợp nhắm vào chính quyền Takaichi, còn việc triển khai tàu cá trở thành công cụ đe dọa mới.

Vỏ bọc pháp lý đến từ Quy tắc Quốc tế về Tránh va chạm trên Biển (International Regulations for Preventing Collisions at Sea, COLREGs), theo đó tàu hải quân Mỹ và đồng minh bị hạn chế can thiệp vào tàu đang khai thác thủy sản, tạo dư địa cho “chiến tranh pháp lý”. Nếu Nhật Bản, Đài Loan hay Philippines đối đầu trực tiếp dân quân biển của PLAN, Trung Quốc có thể viện dẫn COLREGs trước tòa quốc tế và đáp trả bằng trừng phạt kinh tế - thương mại. Với ghế thường trực tại Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc và quy mô kinh tế lớn thứ hai thế giới, Bắc Kinh có vị thế để giảm nhẹ chỉ trích đối với các hoạt động này.

Trước chiến lược khó đối đầu trực diện, Mỹ và các đồng minh có nhiều lựa chọn: tăng hợp tác ngoại giao về quyền đánh bắt và thực thi pháp luật trên vùng biển thuộc chủ quyền theo Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (United Nations Convention on the Law of the Sea, UNCLOS); chia sẻ tài sản tình báo và dùng kênh hậu trường trên toàn khu vực để kiềm chế dân quân biển mà không va chạm quân sự. Xác định căn cứ, cảng neo đậu nơi dân quân biển của PLAN xuất phát cùng các chỉ huy phụ trách có thể tạo cơ sở cho trừng phạt có mục tiêu và hạn chế di chuyển.

Củng cố lực lượng tuần duyên các nước đối tác sẽ nâng năng lực thực thi pháp luật và răn đe, trong khi tuần tra chung như giữa Nhật Bản, Pháp và Vương quốc Anh gia tăng hiện diện ở các điểm nóng. Một cơ chế cảnh báo theo cấp độ cũng có thể được thiết lập, đặc biệt trong kịch bản chiến tranh—tình huống Đài Loan hoặc xung đột vũ trang ở Biển Đông—để thông báo rằng tàu cá hoạt động như phần kéo dài của PLAN sẽ bị đối xử tương ứng sau nhiều lần cảnh báo giải tán. Khi cảnh báo được lặp lại mà lực lượng này vẫn duy trì phong tỏa giả, lá chắn COLREGs suy yếu và nguy cơ đối đầu tăng lên.

Mặc dù che giấu dân quân biển trong đội tàu cá dân sự là tính toán tinh vi, chiến thuật trên hàm chứa rủi ro tự phản tác dụng. Việc vừa phớt lờ vừa vũ khí hóa luật pháp quốc tế khiến đối thủ của Trung Quốc còn nhiều phương án—tạo lối hạ nhiệt cho PLAN hoặc chấp nhận nguy cơ đối đầu nếu tình huống Đài Loan hay điểm nóng tương tự bùng phát.